ارزیابی وضعیت علم و فناوری کشور پس از اجرائی شدن برجام

دیپلماسی علم و فناوری، راهگشای توسعه علمی


سیدتقی کمالی

آینده پژوه و پژوهشگر جامعه اطلاعاتی


    
زندگی در عصر جدید بدون ارتباطات و مراودات با سامانه های بین المللی و محلی، مقدور نیست. کیفیت زندگی و رسیدن به سطح بالایی از توسعه یافتگی بدون درون زا و برون گرابودن تفکر و اندیشه محقق نمی شود. کشورها در ارتباطات ملی و بین المللی خود می کوشند در ابعاد و زمینه های متنوع، شبکه ای از استانداردها، محیط ها و مهارت ها را پایه ریزی کنند. صلاحیت ها، امتیازها و شاخص ها، از رویه های مشخص و هدفمند یکپارچه و بین المللی تبعیت می کنند. برای ترسیم نظام ملی نوآوری، علمی و فناوری باید به چشم انداز آینده و قابلیت های کلیدی، ساختار، هزینه ها، عملکرد و مزیت رقابتی فعلی و آینده توامان توجه داشت. براساس بازنگری و بهبود مستمر است که می توان از ظرفیت ها و فرصت های فراهم شده به درستی بهره برداری کرد و به نتایج راهبردی دست یافت. جامعه اطلاعاتی، شبکه ای و دانش بنیان عنوان هایی است که به جوامع جدید اطلاق می شود. متاثر از جهانی شدن، ما وارد دنیایی نو با قواعد و الزامات جدید شدیم که ارتباطات بین المللی به عنوان یکی از خطوط عمل آن مورد تاکید قرار می گیرد. مبنای پدیداری جامعه اطلاعاتی دگرگونی های بنیادی، تغییرات و تحرک های علمی، اجتماعی و اقتصادی، ناشی از مجموعه عوامل به هم پیوسته است. امروزه از این جامعه به عنوان یک عصر زمانی، پارادایم جدید و رویکرد مهم توسعه ای نام برده می شود که براساس آن، شاهد حرکت جوامع به سمت توسعه یافتگی و انسجام و هم بستگی میان بخش های مختلف هستیم و تمامی جوامع برای عقب نماندن از روند تحولات جهانی و رفع تهدید، رکود و اضمحلال نیاز به اتخاذ رویکردهای علمی و سیاستی دراین باره دارند. ازجمله اینکه شبکه های علمی و تحقیقاتی نقشی محوری در چنین جامعه ای ایفا می کنند و منجر به شکل گیری فرصت های جدید می شوند و مجموعه ای از شبکه های اطلاعاتی، ارتباطی، اجتماعی، اقتصادی، شهری و بین المللی، تسهیل گر و پدیدارکننده سطوح بالایی از نظم، توسعه و نوآوری هستند. جامعه اطلاعاتی الگوهای جدید اشتراک گذاری اطلاعات و منابع را فراهم می کند و اثرات اجتماعی و اقتصادی گسترده ای را به همراه دارد. دستاوردهای حاصل از این جامعه منجر به بهبود زندگی مردم می شود و تغییرات زیادی را در بخش های مختلف اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی، مدیریتی، زیستی، نهادی و حقوقی به دنبال دارد، ازجمله اینکه نظام های تولید و کسب وکار را متحول کرده و فرصت های جدید برای بازار به وجود می آورد. همچنین ایجاد اقتصاد یادگیری، مشارکت های سیاسی و مدنی، تغییر در روندها و برنامه های آموزشی، امنیتی، حکومتی و ارزش های انسانی و حقوق بشر و رویکردهای نو در امر سلامت، علم و فناوری، اقتصاد و فرهنگ، از نتایج حاصل از آن است. اشاعه اطلاعات و تحولات اجتماعی و فرهنگی عصر اطلاعات، فرصت های بدیعی را برای توسعه جوامع خلق می کند. این همه در یک فضای جهانی متاثر از جهانی شدن رخ می دهد و قاعدتا بر رویکرد آینده اندیشانه و آینده پژوهانه استوار است. بدون درک از شرایط و تحولات جهانی، نمی توان زیست منطقی در عصری جدید داشت که مبتنی بر ضوابط و الزامات نوپدید دموکراتیک، توسعه گرا و فراگیر است.


    
فناوری جریان، روش و اصول کاربست علم در ابعاد توسعه اجتماعی و اقتصادی جوامع است و ارتباط معناداری با سپهر بین المللی متاثر از فضای جهانی شدن پیدا کرده است. امروزه دیپلماسی علم و فناوری، مزیت برتری در عرصه رقابت میان جوامع و سازمان های پیشرو است. علم و فناوری به عنوان جریان مستمر و روبه جلو در نظام بین الملل از قواعد، هنجارها و اصول تعریف شده تبعیت می کند و متناسب با بافت و موقعیت، ارزش های جهان شمول را می آفریند و در روند رشد و توسعه نقش بی بدیل دارد. سطوح آمادگی برای پذیرش و مراوده علمی میان کشورها با میزان توسعه یافتگی و حکمرانی خوب ارتباط دارد. همین امر ضرورت بهره گیری از دیپلماسی علم و فناوری را میان کشورها برجسته می کند. امروزه دیپلماسی علم و فناوری یک ضرورت بایسته برای جامعه شبکه ای است. بر مبنای چنین رهاوردی، همکاری ها و مشارکت های علمی رونق گرفته، روابط دو و چندجانبه در برنامه ها و فعالیت های علمی سرآغاز تعاملات وسیع تر و گسترش سطح ارتباطات آکادمیک می شود و از طریق ارتقای سطوح همکاری ها و ارتباطات علمی، برگزاری دوره های مشترک، ایجاد فرصت های علمی و مطالعاتی، حمایت از طرح های علم و فناوری، زمینه های مراوده برای انتقال فناوری و بهره برداری از قابلیت ها و استعدادهای بومی مبتنی بر سیاست های کلی، نقشه جامع علمی، نظام نوآوری و برنامه های توسعه مقدور خواهد شد. عرصه بین الملل واجد یک جامعه گسترده علمی است که ظرفیت ها و فرصت های ارزنده ای را پیشِ روی جوامع قرار می دهد. موقعیت ایران پس از برجام منجر به فرصت هایی می شود که در یک دهه گذشته از آن دریغ شده بود. جلوگیری از منع تحصیل شهروندان ایرانی در رشته های خاص، ازجمله این موارد است. آثار رفع تحریم های مالی و اقتصادی مشمول فناوری ها نیز می شود. تدابیری که در این حوزه ها به کار گرفته می شود، زمینه ساز ایجاد مشارکت های جدید و چندجانبه گرایی در تعاملات بین المللی علم و فناوری برای گسترش سطوح همکاری ها برای بهبود شیوه های کاربست و تولید علم و نیل به تجاری سازی و حضور در بازارهای بین المللی و از سوی دیگر، قابلیت بهره برداری از موقعیت ها و ظرفیت های بین المللی در ارتقای تجهیزات و امکانات مراکز علمی و فناوری، آزمایشگاه ها و منابع را فراهم می کند. از سوی دیگر، مبتنی بر دیپلماسی علم و فناوری که ارتباط تنگاتنگی با دیپلماسی به معنای معمول و بر مبنای سیاست و روابط بین الملل دارد، امکان بهره برداری از تسهیلات و حمایت های مالی در طرح های علم و فناوری از سوی مجامع و بنیادهای بین المللی مرتبط و تسهیل در مراوده استاد و دانشجو، پژوهشگران و فعالان علمی میان دانشگاه ها و مراکز علمی و پژوهشی موجد شرایط و موقعیتی نو برای تمام بخش های علمی، اقتصادی و اجتماعی کشور می شود که نیاز به فراست و ابتکار عمل سیاست گذاران و مدیران دارد. با اجرائی شدن برنامه جامع اقدام مشترک (برجام)، علاوه بر امکان گسترش صلح آمیز علوم و فنون هسته ای بنابر ملاحظات علمی و اقتصادی، ارائه تسهیلات اعتباری به بخش های نفت، گاز و پتروشیمی، فروش، تامین، انتقال یا صادرات تجهیزات و فناوری های دریانوردی، هوانوردی و خودروسازی و فروش، عرضه، انتقال یا صادرات مستقیم یا غیرمستقیم هرگونه نرم افزار میسر می شود که ازجمله نتایج رفع تحریم هاست که تا پیش از آن، از سرمایه گذاری، شامل مشارکت در سرمایه گذاری های مشترک، کالاها، خدمات، اطلاعات، فناوری و دانش و کمک های فنی مربوط به آن ممانعت می شد. در عصر اطلاعات به عنوان موج پنجم علوم و فناوری در سپهر جهانی پس از عصر صنعتی، علوم و فناوری های همگرا (NBIC) شامل نانو، بایو، اینفو و کاگنو اهمیت مضاعفی یافته اند که در کنار کارکرد مهم مجازی شدن امور، باید در توسعه علمی و دیپلماسی علم و فناوری کشور مورد توجه جدی قرار گیرند و باید به دنبال شبکه سازی موسسات و مراکز علمی حرکت کرد، در شیوه های آموزشی و پژوهشی بازنگری صورت گیرد و مطالعات و پژوهش های مشترک بین المللی و تبادلات علمی به طور جدی در دستور کار باشند. با برچیده شدن تحریم های هسته ای، فراز جدیدی پیش ِروی توسعه علم و فناوری کشور گشوده شده است که در صورت تفکر و تصمیم سنجیده، تحرک و اقدام به موقع همراه با چابکی و سرعت عمل در نهادهای سیاست گذاری، دستگاه های اجرائی و نظام علمی و پژوهشی کشور در قالب دیپلماسی علم و فناوری، می تواند نتایج ارزنده ای برای ایرانی مقتدر، توسعه یافته و الهام بخش به ارمغان آورد.

 

{phocadownload view=file|id=161|target=s}

 

* یادداشت مذکور نظر نویسنده آن است و بیانگر موضع رسمی موسسه نیست.