ياد داشت ها

تیپ شناسی کاربران شبکه های اجتماعی محبوب و پیدایش خودشیفتگان آشوبگر

(از شبکه دیتا بیس فیس بوک تا شبکه مدلینگ و شاخ پرور اینستاگرامِ نسل مونیتور)

محمدمهدی فتوره‌چی

در سال های اخیر شبکه های اجتماعی توانسته اند بخش عمده ای از اوقات فراغت و سرگرمی و حتی کار و فعالیت حرفه ای کاربرانش را در جهان و از جمله نوجوانان و جوانان و میان سالان ایرانی پر کند. در طی این سال ها، کاربران ایرانی به ترتیب کنشگری در شبکه هایی همچون فیس بوک، وایبر، لاین، اینستاگرام، واتس آپ، ایمو، توئیتر و اسکایپ را تجربه کرده اند. از آنجایی که هر رسانه و یا شبکه فرهنگ خاص خود را  تولید می کند بی تردید هریک از کاربران براساس اهداف و انگیزه های شخصی و تیپ شخصیتی شان به یکی از این شبکه های اجتماعی و نوع خاصی از کاربری در فضای مجازی اهمیت و بهای بیشتری داده و لذا می توان هریک از کاربران حرفه ای این شبکه های مجازی را به گونه ها و یا تیپ های مختلفی گروه بندی کرد. در باب ضرورت شناخت و گونه شناسی کاربران شبکه های اجتماعی علاوه برآشنایی عمیق تر متولیان و مسئولان فرهنگی و اولیای تربیتی می تواند الگو و راهنمایی برای پژوهشگران ومحققانی باشد که به مطالعه و تحقیق در ماهیت کنشگری و گونه شناسی کاربران شبکه های محبوب علاقمندی نشان داده و برای انجام مطالعات مربوطه شناخت کافی از انواع تیپ های شخصیتی کاربران ندارند.

فیس بوک و تیپ های شخصیتی آن

فیس بوک برای نخستین بار در سال ۱۳۹۰ در کشور مورد استفاده کاربران اغلب جوان قرار گرفت و در مدت کمی ۱۷ میلیون کاربر را به خود اختصاص داد. این شبکه که امروزه حدود یک میلیارد و دویست میلیون عضو داشته و از آن به عنوان قاره­ ی جدید یاد می شود محل مناسبی برای تشکیل و تعامل و تبادل گروه های خاص و بویژه ذخیره ی تصاویر و اطلاعات خانوادگی است. این شبکه امروزه بزرگ ترین بانک دیجیتالِ گونه های ژنتیکی و به منزله­ ی الگوریتم شناخت شخصیت کاربران قلمداد می شود. در ادامه بر اساس مطالعات مختلف انجام شده در داخل و خارج کشور چند دسته بندی تیپ های شخصیتی فعال در این شبکه به اجمال بر شمرده می شود: ۱) رابطه سازها( کاربرانی که مهم ترین دلیل حضور و کنشگری شان در شبکه، ایجاد و تقویت پیوند با دوستان و غیرو و بویژه برقراری ارتباط با کاربرانی از جنس مخالف به منظور پاسخگویی به نیاز عاطفی و جنسی است)؛ ۲) جارچی ها( این تیپ از کاربران از جمله افرادی هستند که با کمترین مطالعه و تامل(یا سواد رسانه ای) و یا اغلب بدون تفکر و تعهد بسرعت مبادرت به نشر و انعکاس مطالب و تصاویری هیجان بخش و بحث برانگیز می کنند و براحتی از عواقب انتشار هرگونه پست بی سند و منبع شانه خالی می کنند)؛ ۳) گذری ها( کاربران نه چندان حرفه ای که بیشتر از روی کنجکاوی و نیاز شناختی در شبکه های مختلف اجتماعی، بدون هدف مشخصی پرسه می زنند و معمولا تمایلی چندانی به لایک کردن پستی نشان نمی دهند)؛ ۴) و سلفی ها یا خودشیفتگان(احتمالا این گروه که اغلب نوجوان و جوانند فعال ترین کاربران شبکه ی اجتماعی فیس بوک به شمار آمده و در میان آنها هنرپیشگان سینما و تلویزیون و ستاره های ورزشی زیاد دیده می شود. البته سلفی ها هم به نوبه­ ی خود به دو نوع خودشیفتگان اخلاقی(همچون گروه های مرجع مذهبی و علمی و هنرمندان فرهیخته) و خودشیفتگان بی اخلاق و هنجار شکن قابل تفکیک اند.

در تقسیم بندی انجام شده در مطالعه دیگری، تیپ های شخصیتی فعال در فیس بوک را می توان در ۵ گروه و یا گونه ی مختلف تقسیم بندی کرد از جمله: ۱) برون گراها(سلفی ها و خودشیفتگان در این گروه جای می گیرند)۲) خود رنجورها( منزوی ها وکاربران افسرده حال و خجالتی و یا حتی کسانی که در معرض ظلم و ستمی بوده و یا می باشند در این گروه جای می گیرند، خود رنجورها به لحاظ خلقیات و روحیات به کاربران گذری دسته بندی اول شباهت بیشتری نشان می دهند)؛ ۳) سازگارها(این گونه ­ی شخصیتی که قابلیت تطابق بیشتری را به نسبت گروه های دیگر نشان می دهند با دو تیپ شخصیتی رابطه سازها و جارچی ها نزدیک تر بوده و بخش عمده ای از سلفی های خودشیفته را هم در بر می گیرد)؛۴) با وجدان ها( و یا کاربران متعهد، این دسته از کاربران، اغلب متدین، متعهد و میانسال بوده و در شبکه­ ی فیس بوک نقش نظارتی و مراقبتی دارند و برای انتقال آموزه های تربیتی و اخلاقی و …احساس وظیفه و تعهد خاصی دارند)؛ ۵) و بی قیدها و کاربران خودگشوده( که می توان برخی از این گروه را در زمره ی جارچی ها طبقه بندی کرد و  البته اغلب آنها با تیپ شخصیتی اوباش ها(که در اینستاگرام به آنها خواهیم پرداخت) قرابت بیشتری نشان می دهند.

شایان ذکر است که در الگوریتم شناخت شخصیت کاربران در شبکه­ ی فیس بوک با بهره گیری از روش مطالعه ی تحلیل محتوای کمی و یا بهره گیری از رباط های هوشمند می­توان با بررسی ۱۰ کلیک، کاربری را از همکارانش بهتر شناخت، و با بررسی ۷۰ کلیک می ­توان وی را از نزدیک ترین دوستانش بهتر و یا عمیق تر شناخت وحتی می توان با بررسی ۱۵۰ کلیک او را از والدینش بهتر ارزیابی کرد و در نهایت با بررسی و تحلیل ۳۰۰ کلیک، از کاربری به نسبت همسرش، اطلاعات بیشتری کسب کرد(معجزه­ ی کلیک).

تیپ شناسی کاربران توئیتر

توئیتر از جمله شبکه های اجتماعی به شمار می آید که بشدت مورد توجه و استفاده­ ی خبرنگاران و سیاستمداران جهان است، بگونه ای که در میان سیاستمداران کشور ما هم برخی توئیت های منتشره از سوی کاربران مشهوری همچون روحانی، جهانگیری، واعظی، جهرمی و بویژه دکتر ظریف بسرعت و حتی پیش از هر رسانه ی رسمی دیگری در صدر اخبار سیاسی داخل و خارج قرار می­ گیرد. امروزه از این شبکه به عنوان پاتوق خبرنگاران و سیاستمداران هم یاد می شود. اگر چه محدودیت استفاده­ی اولیه آن( ۱۴۰ کاراکتر که امروزه به ۱۱۰۰ کاراکتر افزایش یافته است) مانع بزرگی برای انعکاس مشروح اخبارهای سیاسی است ولیکن امکان انتشار و درج لحظه­ ای اخبار، گوی سبقت را در اطلاع رسانی از خبرگزاری های رسمی کشورها ربوده است)؛ بنا به همین دلیلِ محدودیت استفاده از کاراکترها و عدم استقبال کاربران رابطه ساز؛ جارچی ها، گذری ها و سلفی ها، اعضای این شبکه در جهان در مرز ۳۰۰ میلیون عضو باقی مانده است؛ از همین رو گونه شناسی کاربران این شبکه هم تا حدی متفاوت از گونه های فعال در شبکه های دیگر اجتماعی است. بر طبق نتایج تحقیقی که در سال اخیر در امریکا انجام شده است کاربران فعال در شبکه­ ی توئیتر در ۴تیپ و گونه ی شخصیتی قابل تفکیک اند: ۱) ماکیاولیست ها( بر اساس این بینش ملهم از ماکیاولی اگر کاربری بخواهد مقتدر باقی بماند و موفق تر از دیگران باشد نباید ازانجام هر گونه شرارت و اعمال خشونت‌آمیز در فضای مجازی واهمه داشته باشد؛ زیرا بدون شرارت، حفظ پیروان و طرفدارت دنبال کننده اش ممکن نیست. این تیپ از کاربران بسیار شبیه شاخ های اینستاگرامی عمل می کنند تا بیشتر تماشا شوند)؛ ۲) خودشیقتگان( به هر حال هر شبکه ای فارغ از گرایش و هدف راه اندازی، کاربران خودشیفته ای را به سوی خود جلب می کند تا در میان همه ی اقشار به نحوی از انحاء حتی اگر شده با اظهار نظرهای سطحی و غیر کارشناسی جایگاهی را کسب کنند)؛ ۳) دگر آزار ها( دسته ای از کاربران توئیتر را شامل می شود که علاوه بر پرسه زنی بی هدف در اینترنت با انحای مختلف از جمله انتشار سند و تصاویری از دوست و همسر و …و یا نشر اکاذیب و دروغ پراکنی های گسترده موجبات رنجش و آزار افرادی را به بهانه های واهی  فراهم و بدین طریق خشم فروخفته ی خویش را فرو می نشانند؛ ۴) و اوباشگران( دسته­ ی آخر شرخر و یا باج گیر محسوب شده و اخیرا در توئیتر بویژه در کشورهایی چون رومانی، اکراین و روسیه به طور چشم گیری رو به گسترش است؛ اوباشان و مزاحمان شبکه ای هستند که برخی از روی جهالت و تفنن و عده ای با قصد و هدف مشخصی از سوی افراد شرور و بیمار اجیر شده و موجبات تهدید روحی و روانی و حتی جسمی طعمه های آشنا و ناآشنایی را فراهم می کنند. خوشبختانه گزارش و داده ای در این مورد اخیر در میان کاربران توئیتر ایرانی ثبت و ضبط نشده است!).

تیپ شناسی کاربران اینستاگرام

اینستاگرام دومین شبکه ی اجتماعی محبوب جهان و شبکه­ ی پرطرفدار آمریکایی ها و ایرانی هاست. این شبکه پس از خریداری شدن از سوی فیس بوک به بازاری مکاره برای خرید و فروش لایک های بیهوده و رقابت برای اشتراک گذاری و جمع آوری لایک کاربران بویژه ستارگان عرصه­ ی تلویزیون و سینما، ورزش و شاخ های اینستاگرامی تبدیل شد. در اهمیت این شبکه همین بس که به استناد نتایج تحقیقی حدود ۷۶درصد اعضای آن را که اغلب نوجوانان و جوانان هویت جو  تشکیل داده و هر روز به این شبکه سری می زنند. شواهد و قرائن نشان می دهد که بر ذهن و کنش کاربران این شبکه­ ی عکس محور، وجود نگاه زیباشناختی(پاتری) و رویکرد پست مدرنیستی( مبتنی بر فردگرایی، استقلال طلبی و انزوا جویی) بیش از رویکرد اخلاقی و فرهنگی سایه انداخته است؛ و شاید از همین روست که کارمن فیشن بک معتقد است” اینستاگرام آن بخش خود شیفته ی شخصیت ما را بیشتر دوست دارد“! و بی تردید هر جا خودشیفتگان بیشتر حضور و بروزی داشته باشند و پیوسته به تبرج و خودنمایی بپردازند موجبات دوری و نفرت کاربرانی را فراهم خواهند کرد و همانطور که نیکلاس کار بدرستی خاطرنشان کرده است ” در اینترنت و شبکه های اجتماعی هرچه بیشتر به هم نزدیک شویم از یکدیگر متنفر می شویم “!

بواسطه ­ی ویژگی عکس محوری این شبکه،  امروزه تیپ های شخصیتی خودشیفته ای را از هر سنخ و صنفی را به خود جلب کرده است؛ از خودشیفتگان غیر اخلاقی و هنجار شکن گرفته تا خود شیفتگان عاشق پیشه و رومانتیک،  خودشیفتگان جبرانی(که در نبود عرصه ای برای کنشگری اجتماعی به این شبکه پناه آورده اند) تا حتی خود شیفتگان نخبه گرا با تحصیلات عالی حوزوی و دانشگاهی. بر اساس نتایج یک تحقیق دانشگاهی(به راهنمایی اعظم راورد راد) تیپ های اینستاگرامی را می توان به سه گونه ی نمایشی، زیبا شناختی و بدنی- اجتماعی طبقه بندی کرد. لذا جای تعجب ندارد که امروزه ۲۰ درصد از فعالیت های شبکه ای در این شبکه ی پر طرفدار در وهله ی نخست به مدلینگ و فشن اختصاص یابد که مبتنی بر بُعد نمایشی و زیباشناختی است و در وهله ­ی بعد به خدمتِ امور تبلیغات و بازاریابی، کسب و کار و البته عرضه­ ی محصولات و کالاهای لاکچری همچون خودروهای لوکس خارجی در آید تا زمینه ی شکل گیری فضای عمومی بورژوایی( به تعبیر هابرماسی) در جامعه­ ی در حال گذار بیش از پیش فراهم گردد.

نکته قابل تامل و نگران کننده این است که بر خلاف دوشبکه محبوب دیگر جهانی، ماهیت شبکه اینستاگرام به سبب ذات فناورانه و جبر تکنولوژیک این رسانه  در فضای رقابتی و تعیین نیافتگی(به تعبیر ویگوتسکی) حتی از شخصیت نسبتا سالم و خودآگاه، کنشگری با شخصیتی نوروتیک و ناخودآگاه و اغلب سلطه پذیر ساخته و بیم آن می رود که در نبود کدنامه و یا نظام نامه های اخلاقی و قانونی و عدم اهتمام نهاد های آموزشی و پرورشی در نهادینه کردن فرهنگ سواد رسانه ای در سطوح مختلف، در آینده ی نزدیک شاهد کنشگری و رفتارهای هنجار شکنانه ی بیشتری از سوی کاربران خودشیفته بورژوا و اخلاق گریز باشیم؛ از جمله هنرمندان متوهم تازه از راه رسیده؛ خودشیفتگانی که جامعه شناسی از آنها با عنوان آشوبگران فرهنگی طبقه متوسط یاد کرده( دکتر آزاد ارمکی، ۱۳۹۸) و این قابلیت بالقوه را دارند که در مواقع لازم به آشوبگران اجتماعی تهدید کننده ی امنیت جامعه تبدیل شوند.

نوشته های مشابه

همچنین ببینید

بستن
دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن