جامعه شناسی فساد: دلائل و چرایی گسترش آن

جامعه شناسی فساد: دلائل و چرایی گسترش آن (قسمت اول)

محمدرضا محمدی

 

باید گفت فساد، سابقه ای به تاریخ آفرینش بشریت دارد.  البته فساد به معنای امروزی آن، از زمانی پدیدار شد که مردم، زمامداری و مدیریت جامعه را به مجموعه ای قدرتمند و متنفذی به نام دولت  تفویض کردند. مسئله، نحوه تعامل دولت و مردم در فرایند مدیریت جامعه توسط مجموعه ای است که با توسل به قدرت واگذار شده در قلمرو معینی به نام دولت و یا کشور حکمرانی می کند. اینکه دولت مستقر، تا چه اندازه حاضر است دائم خود را در معرض دیده بانی و نقادی مردمی قرار دهد  که آنها به او تفویض اختیار نموده اند  ملاک و شاخص خوبی را برای سنجش میزان سلامت و کارآمدی خود بکار می گیرد. البته برخی از کشورها در این زمینه موفق بوده اند و برخی نیز ناکارآمدی از خود نشان داده اند و مسئولیت خود را فراموش کرده اند. هر چند کشورهای توسعه یافته نیز فارغ از فساد نیستند و کم و بیش، دچار آن شده اند و این گونه به نظر می رسد مقدمات تشکیل سازمانی هایی مانند؛ سازمان بین المللی شفافیت[۱] ، بانک جهانی و تعریف شاخص هایی چون شاخص ادارک فساد[۲] ، مبارزه با فساد فزاینده و رو به رشد در بین کشورها باشد. اما نکته ای که نباید از آن غافل شد کیفیت فساد و میزان آن در بین کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه است. این مسئله را می توان در قواعدی دید که  کشورهای توسعه یافته، برای مبارزه و کاهش فساد مالی اقتصادی برای خود تعیین و تعریف کرده اند و کشورهای در حال توسعه و از جمله کشور ما، از این قواعد دور هستند. لذا شناسایی و کاربست  آن قواعد می تواند کمک شایانی به سالم سازی ساختارهای کشورهای دارای فساد بالا، از جمله کشور ما بکند وجود شاخص هایی مهمی مانند؛ آزادی اقتصادی، آزادی مطبوعات و رسانه ها، حاکمیت قانون، وجود دموکراسی حقیقی، استقلال قضایی، اندازه دولت،  مشروعیت و میزان مشارکت مردم در تصمیم گیری ها، توزیع عادلانه امکانات و منابع عمومی و نیز وجود نهادهای مردمی مبارزه با فساد در هر کشوری ارتباط معناداری با میزان فساد داشته و خواهد داشت و گریزی از این واقعیت نیست.

در آمارهای منتشر شده توسط سازمان بین المللی شفافیت ، طیفی از کشورها رتبه[۳] مطلوب و قابل قبولی دارند و طیفی دیگر که عمدتا از کشورهای در حال توسعه هستند نمره قابل قبولی ندارند و شاخص ادراک فساد در آنها بسیار بالاست. کشور ما نیز به عنوان یک کشور در حال توسعه، وضعیت مطلوبی در بین کشورهای در حال توسعه و توسعه یافته ندارد به طوری که از نمره ۱۰ ، رتبه ۲٫۹ بدست آورده است.

در ایران علیرغم تلاش های زیاد برای کنترل فساد در ابعاد مختلف اداری، حقوقی، قضایی و آموزشی این پدیده نه تنها کاهش پیدا نکرده بلکه مطابق آمارهای منتشر شده توسط بانک جهانی در رابطه با شاخص های حاکمیت خوب، در طی سالیان اخیر روند صعودی به خود گرفته است(کافمن و همکاران، ۲۰۰۸).

 پدیده فساد اقتصادی در جوامع و در کشور ما ، موضوع جدیدی نیست بلکه پدیده ای تاریخی است. درست است که در گذشته نهاد و یا سازمان های عریض و طویل نظارتی و تعزیراتی به معنای امروزی آن وجود نداشت اما اکنون فساد مالی با وجود نهادهای نظارتی و حسابرسی صورت می گیرد که این امر جای نگرانی دارد. آمار اختلاس ها و سوء استفاده های برخی افراد وصاحب منصبان در کشور در ادوار مختلف در قبل و بعد از انقلاب، گویای بسیاری از مسائلی است که حل نشده باقی مانده است . نکته کلیدی دیگر این است که وقتی این اختلاس ها با وجود سازمان های مختلف نظارتی در بدنه دولت و حکومت صورت گیرد می تواند عدم کارائی سیستم نظارتی و خلاء های قانونی دیگری را نشان دهد. البته بیان این مطلب به منزله فقدان اراداه مسئولان برای پیگیری و کشف عوامل فساد نیست، بلکه؛ می توان گفت، اراده مسئولان و دولتمردان نیز همواره برخورد با فساد بوده است . برای نمونه؛ صدور فرمان رهبری در سال ۱۳۸۲،  مبنی بر برخورد و مبارزه با فساد مالی و اقتصادی نشانگر اهمیت موضوع است؛ تشکیل ستاد مبارزه با مفاسد اقتصادی و نیز دادگاه های ویژه مفاسد اقتصادی و دخالت دادن نهادهای نظارتی مختلف، حکایت از این دارد که مسئله فساد در جامعه ما تبدیل به معضل بزرگی شده است و باید برای کاهش و کنترل آن تدابیر جدی تر اندیشید.

 

 

 

Transparency International Organization. [1] سازمان شفافیت بین المللی،( سازمانی غیردولتی است که در سال ۱۹۹۳ تاسیس شد. دفتر اصلی آن در برلین آلمان قرار دارد و در حدود ۱۷۰ کشور نمایندگی دارد. هدف این سازمان ، مبارزه با فساد و افزایش آگاهی درباره آن است . این سازمان هر ساله نمره ای را برای فساد اداری و اقتصادی منتشر می کند که طیفی بین ۰ (بسیار بد) تا ۱۰۰ ( بسیار خوب ) است . ایران با نمره ۲۷ رتبه ۱۳۳ را دارد ( بانک جهانی ,۲۰۱۵ ) .

۲٫این نوع سنجش فساد مبتنی بر نظرسنجی از مردم و گروههای مختلف و سنجش نظرات ایشان درباره میزان فساد رایج در نهادها یا کل جامعه است(فاضلی،۱۳۸۸).

[۳] . رتبه، جایگاه کشورها در رده بنده ای است که توسط سازمان بین المللی شفافیت صورت می گیرد. به بیانی، رتبه نمره ای است که بین صفر تا ۱۰ تعریف شده است ، هرچه نمره به سمت صفر حرکت کند نشانه فساد بالاست و چنانچه  به ۱۰ نزدیک تر شود میزان فساد روند نزولی را شان می دهد.

 

*دکتری جامعه شناسی اقتصادی و توسعه (پژوهشگر موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی)

*یادداشت مذکور نظر نویسنده آن است و بیانگر موضع رسمی موسسه نیست.