مسئولیت اجتماعی شرکتی به زبان ساده

مقدمه

موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران از سال گذشته عهده دار انجام پژوهشی در حوزه مسوولیت اجتماعی شرکتی Corporate Social Responsibility (CSR) برای سازمان منطقه آزاد تجاری-صنعتی چابهار است. با توجه به تازگی و نو بودن این حوزه، موسسه با همکاری سازمان مذکور قصد دارد بخشی از مباحث و یافته های این پژوهش را برای علاقمندان منتشر کند. برای شروع لازم دیده شده مفهوم مسوولیت اجتماعی شرکتی به زبانی ساده تشریح شود.

مفهوم مسوولیت اجتماعی شرکتی

شرکت ها و سازمان ها مانند اشخاص حقیقی، شهروندان جامعه به حساب می آیند و نسبت به آن دارای حقوق و در قبال آن وظایفی دارند. از این رو، تبیین وظایف و مسئولیت های شرکت ها و سازمان ها در قبال جامعه و اجتماعات محلی، امری ضروری است. ایجاد حوزه ای به نام «مسئولیت اجتماعی شرکتی» و تبیین ابعاد آن، تلاشی به منظور شناخت و تشریح این وظایف است. این مفهوم با تغییر مبانی فلسفی و دیدگاه دانشمندان نسبت به سازمان و محیط آن، تحولاتی داشته است. مسئولیت اجتماعی شرکتی، مدت زیادی است که توجه بخش های دانشگاهی، پژوهشگران، شرکت های غیردولتی و دولت را به خود جلب کرده است و به عنوان یکی از ابعاد مهم فعالیت های عملیاتی شرکت ها، درآمده است. در اینجا بخشی از متداول ترین تعاریف مسئولیت اجتماعی شرکتی را مرور می کنیم.
مسئولیت اجتماعی شرکتی، تعهد تصمیم گیران برای اقداماتی است که به‌طورکلی علاوه بر تأمین منافع خودشان، موجبات بهبود رفاه جامعه را نیز فراهم می‌آورد. مؤسسات مسئول‌اند که از آلوده کردن محیط‌زیست، اعمال تبعیض در امور استخدامی، بی‌توجهی به تأمین نیازهای کارکنان خود، تولید محصولات زیان‌آور و نظایر آن‌که به‌سلامت جامعه لطمه می‌زنند، بپرهیزند و سازمان‌ها باید با اختصاص منابع مالی، در بهبود رفاه اجتماعی مورد قبول اکثریت جامعه بکوشند.
به عبارتی دیگر می توان گفت، مسئولیت اجتماعی، مجموعه وظایف و تعهداتی است که سازمان بایستی در جهت حفظ و مراقبت و کمک به جامعه‌ای که در آن فعالیت می‌کند، انجام دهد. مسئولیت اجتماعی، وظیفه‌ای است بر عهده مؤسسات خصوصی، به این معنا که تأثیر سوئی بر محیط اجتماعی که در آن کار می‌کنند، نگذارند. وظایفی چون: آلوده نکردن، تبعیض قائل نشدن در استخدام، نپرداختن به فعالیت‌های غیراخلاقی و مطلع کردن مصرف‌کننده از کیفیت محصولات، که این وظایف مبتنی بر مشارکت مثبت در زندگی افراد جامعه است.
کمیسیون اروپا، مسئولیت اجتماعی شرکتی را به‌عنوان مفهومی تعریف می‌کند که به‌موجب آن شرکت‌ها ملاحظات اجتماعی و محیطی را در عملیات تجاری خود و در تعاملات خود با ذینفعان خود به‌صورت داوطلبانه رعایت می‌کنند. این مفهوم درباره سازمان‌هایی است که تصمیم دارند تا از حداقل الزامات قانونی و مسئولیت‌های ناشی از توافقات جمعی عبور کرده و نیازهای اجتماعی را مورد توجه قرار دهند. همچنین کمیسیون جوامع اروپایی مسئولیت اجتماعی شرکت را به‌عنوان “ترکیب داوطلبانه ملاحظات اجتماعی و محیطی در عملیات تجاری شرکت‌ها و روابط آن‌ها با گروه‌های ذینفع” تعریف می‌کند.
سازمان بین المللی استاندارد در سال ۲۰۱۰ در قالب مبحث «ایزو ۲۶۰۰۰» مسئولیت اجتماعی شرکت ها را در قبال تاثیرات و پیامدهای تصمیمات و فعالیت هایش بر جامعه و محیط زیست، به طور شفاف و اخلاقی شامل موارد زیر تعریف می داند:
– مشارکت در توسعه پایدار، شامل بهداشت و رفاه جامعه؛
– در نظر گرفتن انتظارات ذینفعان؛
– تطابق با قوانین و سازگاری با هنجارهای بین المللی؛
– یکپارچه سازی مسئولیت اجتماعی در سراسر سازمان و استفاده از آن در روابط خود

اصول مسئولیت اجتماعی شرکتی

اصول مسئولیت اجتماعی شرکتی بر پایه تعریف فوق عبارتند از:
پاسخگویی: یک سازمان باید مسئول پیامدهای فعالیت های خود بر روی جامعه، اقتصاد و محیط باشد. این اصل حاکی از آن است که یک سازمان باید رسیدگی موشکافانه ای را بپذیرد و همچنین وظیفه ی پاسخ دهی به این رسیدگی را به عهده گیرد.
شفافیت فعالیت های سازمان: یک سازمان باید وضعیتی شفاف، دقیق و کامل داشته باشد و سیاست ها، تصمیم گیری ها و فعالیت هایی که مسئول آنهاست باید منطقی و جامع باشند، از جمله پیامدهای مشخص و احتمالی فعالیت های آن بر جامعه و محیط. اطلاعات مربوطه باید به آسانی موجود بوده و بطور مستقیم در دسترس قرار گیرند و برای گروه هایی که تحت تأثیر سازمان هستند، قابل درک باشند.
رفتار اخلاقی: رفتار یک سازمان باید براساس ارزش هایی مانند «صداقت»، «انصاف» و «درستی» باشد. این ارزش ها دلالت بر دغدغه برای انسان ها، حیوانات و محیط و توجه به پیامدها و آثار فعالیت های سازمان و تصمیم گیری های آن بر روی منافع ذینفعان دارند.
توجه و احترام به اجرای قانون: توجه به اجرای قانون به حاکمیت قانون اشاره دارد و به طورخاص منظور این است که هیچ فرد یا سازمانی فراتر از قانون نبوده و دولت نیز تابع قانون است. در زمینه ی مسئولیت اجتماعی، احترام به حاکمیت قانون به معنای آن است که یک سازمان با تمامی قوانین و مقررات اجرایی موافقت داشته باشد. این اصل حاکی از آن است که باید برای آگاهی از قوانین و مقررات اجرایی تلاش شود تا افراد درون سازمان از تعهدات خود مطلع باشند.
احترام به منافع و علائق سهامداران: یک سازمان باید به منافع ذینفعان خود احترام گذاشته، آن ها را در نظر داشته و پاسخگو باشد. اگرچه اهداف یک سازمان ممکن است به منافع مالکین، اعضا، مصرف کنندگان یا اعضای خود محدود باشد، دیگر افراد و گروه ها نیز ممکن است دارای حقوق، ادعاها یا منافع مشخصی باشند که باید در نظر گرفته شوند. به طورکلی، این افراد یا گروه ها ذینفعان سازمان را تشکیل می دهند.
احترام به حقوق انسان: یک اصل مهم در مسئولیت اجتماعی شرکتی رفتار محترمانه با تمامی افراد و تلاش ویژه برای کمک به افراد و گروه های آسیب پذیر است. یک سازمان باید به حقوق انسان ها احترام گذاشته و اهمیت و عمومیت آنها را در نظر بگیرد. حقوق انسانی به رفتار محترمانه با تمامی افراد بدون درنظر گفتن خصوصیات شخصی آن ها مانند نژاد، جنس و گرایش های سیاسی و صرفاً به دلیل انسان بودن شان اشاره دارد.
احترام به هنجارهای بین المللی: یک سازمان باید ضمن رعایت قوانین داخلی هر کشور به هنجارهای بین المللی هم احترام گذاشته و برخلاف آن هنجارها عمل نکند.

برخی نقدها

لازم به ذکر است مسئولیت اجتماعی شرکتی منتقدانی نیز داشته است. میلتون فریدمن، اقتصاددان مشهور، از پیشگامانی است که مسئولیت سازمان‌های تجاری را به حداکثر رساندن سود در محدوده قانون بدون هرگونه دسیسه یا نیرنگی عنوان می‌کند و معتقد است مسئله‌های اجتماعی را باید به افراد و نهادهای دولتی واگذار کرد، چراکه تعیین نیازهای نسبی و میزان آن‌ها، در حد مدیران شرکت‌ها نبوده و در صورت انجام، بر درآمد شرکت‌ها تأثیرگذار است. عمده انتقادات وارد بر مفهوم مسئولیت اجتماعی شرکتی شامل مفهومی گسترده و مبهم، اصطلاحی برآمده از کارهای علمی، دشواری عملیاتی کردن آن، سویه بالقوه مفهوم مسئولیت اجتماعی به سمت منافع خاص می شود. ضمنا طرفداران نئوکلاسیسم مفهوم مسئولیت اجتماعی را خدشه وارد کردن به حقوق مالکیت و در کل تهدیدی بر جامعه آزاد می دانند.
با این وجود به نظر می رسد به سبب دستاوردهای مثبت مسئولیت اجتماعی شرکتی برای شرکت ها از منظر افزایش اعتبار و اعتماد عمومی و برای جوامع از منظر توجه به حقوق انسانی و محیط زیست، این حوزه روزبروز طرفداران بیشتری را پیدا می کند.