نوسانات بازار و تاثیر آن بر جامعه

محمد رضا محمدی[۱]

 

جامعه امروز ایران در شرایطی قرار گرفته که با تغییرات و تحولات جدی اقتصادی روبروست. هر چند مردم همواره در چند دهه­ی گذشته بویژه در سالیان اخیر با  مشکلات اقتصادی عدیده ای مواجه بوده اند اما این بار وضعیت به گونه ای است  که در پی تهدید به خروج آمریکا از برجام و تحولات شدید و بی سابقه ی بازار ارزو و سکه و افزایش بی رویه ی کالاهای سرمایه ای و مایحتاج مردم فشار زیادی بر زندگی قشرهای مختلف، بویژه اقشار کمتر برخوردار جامعه وارد شده بگونه ای که تاب و توان زندگی عادی را از بسیاری از آنها گرفته است. علاوه بر آثار تحریم های یک جانبه امریکای عهد شکن که در جای خود حائز اهمیت و در خور بحث و بررسی است بسیاری تحولات و تبعات تهدید خروج آمریکا از برجام مانند، گرانی، تورم، افزایش مهارگسیخته قیمت ها، نوسانات ارزی، التهابات بازار ارز و طلا و هجوم کم سابقه­ی مردم به صرافی ها، ورشکستگی موسسات اعتباری خصوصی و … از عوامل درون ساختی جامعه نشات گرفته و لذا با ساخت قدرت و عملکرد دولت و نیز کنش های مردم در ارتباط است. امروزه نقدینگی یکی از مسائل مهم اقتصادی – اجتماعی جامعه است که عدم هدایت و برنامه ریزی برای سرمایه گذاری مناسب آن می تواند هر دولت توانمندی را به چالش بکشاند. میزان پولی که در دست برخی از اقشار مردم و جریان های وابسته به قدرت هست به هر بخشی از اقتصاد سرازیر شود موجب ایجاد تحول و یا عدم توازن اقتصادی می شود. اگر این نقدینگی به سمت دلار و ارز گسیل شود تلاطمات شدیدی در بازار ایجاد خواهد کرد؛ اگر به بخش مسکن و ساخت و ساز سوق داده شود افزایش قیمت خانه و زمین را در پی خواهد داشت. همه اینها مسائلی است که هم نحوه­ی شکل گیری و هم مدیریت آن نیاز به مطالعه­ی عمیق و جامعه شناسانه دارد. به نظر می رسد مسئولان اقتصادی کشور در حال حاضر در برابر پدیده­ی افزایش نقدینگی در جامعه و تلاطمات پی در پی و شکننده­ی بازار که امکان رونق کسب و کار را از فعالان اقتصادی سلب می کند سر در گم­اند و عدم همراهی طیف یاد شده  یا همان اخلالگران بازار که زاییده­ی اقتصاد بیمارگونه ماست باعث ایجاد آسیب های روزافزن اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی شده است. مسئله­ی دیگری که امروز جامعه­ی ملتهب ما گرفتارش شده فساد گسترده و سیستمی است که آن نیز ریشه و علل جامعه شناختی، فرهنگی و اقتصادی دارد.  بی تردید با شناخت علل و عوامل مختلف اجتماعی، سیاسی و فرهنگی در پی انجام مطالعاتی عمیق و میان رشته ای و نیز دعوت از همه­ی صاحب نظران و کارشناسان مجرب و برجسته ی اقتصادی و هم افزایی پیوسته ی آنان  بسیاری از این چالش ها و آسیب ها قابل درمان و یا پیشگیری است.

 متاسفانه بسیاری از موسسات مالی و اعتباری که تاکنون فعالیت اقتصادی داشته و مرتکب جرائمی از جمله فریب مشتریان و سرمایه گذاران شده اند درعناوین موسسات و شرکت های خود از القاب و عناوین ارزشی و مقدسی مانند؛ افضل توس، ثامن الحجج، فرشتگان، ولایت و … بهره برده و بعضا با اتکاء به ترفندهای اعتماد بخشی در سایه­ی نام های مقدس از عواطف و احساسات مذهبی مردم سوء استفاده کرده و سرانجام نیز سرمایه­ی آنان را غارت کرده اند. وجود این شکل سوء استفاده نابهنجار از ارزش­های دینی و فرهنگی که حسب ظاهر  مختص به این مرزم و بوم است با از بین بردن اعتماد مردم ضربه ی مهلکی بر سرمایه ی اجتماعی در جامعه وارد می کند؛ معضلی کمتر تجربه شده که مستلزم مداقه و کنکاش بیشتری از سوی جامعه شناسان است. علاوه بر آن وجود اصناف در بازار و اتحادیه های صنوف گوناگون، و نحوه­ی عملکرد آنها در تنظیم قیمت ها و تعادل بخشی به بازار های فروش بحث مهم دیگری است که تاکنون کمتر از سوی جامعه شناسان به طور مبسوط بدان پرداخته شده است. همچنین فعالیت گروه­های قومی در مشاغل خاص در پایتخت و کارآفرینی قومی- قبیله ای از موضوعاتی است که مستلزم تامل و مطالعه­ی جامع تری است. همچنین کیفیت کنش آنان در ارتباط با دولت و مردم نیاز به تحلیل علمی عمیق داشته  ولذا اهمیت توجه به مطالعات جامعه شناسی اقتصاد را در جامعه­ی پر فراز و نشیب کشور دو چندان می کند.

شناخت ساختارهای اجتماعی موثر در اقتصاد و تحلیل جامعه شناختی مسائل اجتماعی، از اولویت های تحلیل گران و محققان حوزه های مختلفی چون اقتصاد، روان شناسی و نیز سیاستگذاران و برنامه ریزان دولتی است. وجود این قبیل مسائل ویژه و بومی در اقتصاد کشور، مستلزم هم اندیشی اساتید صاحب­نظر، پژوهشگران و محققان این عرصه است تا زمانی که پدیده ای چون وجود بخش عظیم  اقتصاد غیر رسمی و زیرزمینی، پدیده دلالی و واسطه گری، فساد اقتصادی، نقدینگی، رابطه­ی جامعه و بازار با دولت به شکل درست و علمی شناخته و مطالعه نشود همواره شاهد تلاطم های اقتصادی و آسیب های ناشی از آن در جامعه خواهیم بود.

*********************

 

 

[۱] دکترای جامعه شناسی اقتصادی و توسعه(پژوهشگر موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران)