ارزيابي وضعيت علم و فناوري كشور پس از اجرائي شدن برجام

ديپلماسي علم و فناوري، راهگشاي توسعه علمي


سيدتقي كمالي

آينده پژوه و پژوهشگر جامعه اطلاعاتي


    
زندگي در عصر جديد بدون ارتباطات و مراودات با سامانه هاي بين المللي و محلي، مقدور نيست. کيفيت زندگي و رسيدن به سطح بالايي از توسعه يافتگي بدون درون زا و برون گرابودن تفکر و انديشه محقق نمي شود. کشورها در ارتباطات ملي و بين المللي خود مي کوشند در ابعاد و زمينه هاي متنوع، شبکه اي از استانداردها، محيط ها و مهارت ها را پايه ريزي کنند. صلاحيت ها، امتيازها و شاخص ها، از رويه هاي مشخص و هدفمند يکپارچه و بين المللي تبعيت مي کنند. براي ترسيم نظام ملي نوآوري، علمي و فناوري بايد به چشم انداز آينده و قابليت هاي کليدي، ساختار، هزينه ها، عملکرد و مزيت رقابتي فعلي و آينده توامان توجه داشت. براساس بازنگري و بهبود مستمر است که مي توان از ظرفيت ها و فرصت هاي فراهم شده به درستي بهره برداري کرد و به نتايج راهبردي دست يافت. جامعه اطلاعاتي، شبکه اي و دانش بنيان عنوان هايي است که به جوامع جديد اطلاق مي شود. متاثر از جهاني شدن، ما وارد دنيايي نو با قواعد و الزامات جديد شديم که ارتباطات بين المللي به عنوان يکي از خطوط عمل آن مورد تاکيد قرار مي گيرد. مبناي پديداري جامعه اطلاعاتي دگرگوني هاي بنيادي، تغييرات و تحرک هاي علمي، اجتماعي و اقتصادي، ناشي از مجموعه عوامل به هم پيوسته است. امروزه از اين جامعه به عنوان يک عصر زماني، پارادايم جديد و رويکرد مهم توسعه اي نام برده مي شود که براساس آن، شاهد حرکت جوامع به سمت توسعه يافتگي و انسجام و هم بستگي ميان بخش هاي مختلف هستيم و تمامي جوامع براي عقب نماندن از روند تحولات جهاني و رفع تهديد، رکود و اضمحلال نياز به اتخاذ رويکردهاي علمي و سياستي دراين باره دارند. ازجمله اينکه شبکه هاي علمي و تحقيقاتي نقشي محوري در چنين جامعه اي ايفا مي کنند و منجر به شکل گيري فرصت هاي جديد مي شوند و مجموعه اي از شبکه هاي اطلاعاتي، ارتباطي، اجتماعي، اقتصادي، شهري و بين المللي، تسهيل گر و پديدارکننده سطوح بالايي از نظم، توسعه و نوآوري هستند. جامعه اطلاعاتي الگوهاي جديد اشتراک گذاري اطلاعات و منابع را فراهم مي کند و اثرات اجتماعي و اقتصادي گسترده اي را به همراه دارد. دستاوردهاي حاصل از اين جامعه منجر به بهبود زندگي مردم مي شود و تغييرات زيادي را در بخش هاي مختلف اقتصادي، فرهنگي، اجتماعي، مديريتي، زيستي، نهادي و حقوقي به دنبال دارد، ازجمله اينکه نظام هاي توليد و کسب وکار را متحول کرده و فرصت هاي جديد براي بازار به وجود مي آورد. همچنين ايجاد اقتصاد يادگيري، مشارکت هاي سياسي و مدني، تغيير در روندها و برنامه هاي آموزشي، امنيتي، حکومتي و ارزش هاي انساني و حقوق بشر و رويکردهاي نو در امر سلامت، علم و فناوري، اقتصاد و فرهنگ، از نتايج حاصل از آن است. اشاعه اطلاعات و تحولات اجتماعي و فرهنگي عصر اطلاعات، فرصت هاي بديعي را براي توسعه جوامع خلق مي کند. اين همه در يک فضاي جهاني متاثر از جهاني شدن رخ مي دهد و قاعدتا بر رويکرد آينده انديشانه و آينده پژوهانه استوار است. بدون درک از شرايط و تحولات جهاني، نمي توان زيست منطقي در عصري جديد داشت که مبتني بر ضوابط و الزامات نوپديد دموکراتيک، توسعه گرا و فراگير است.


    
فناوري جريان، روش و اصول کاربست علم در ابعاد توسعه اجتماعي و اقتصادي جوامع است و ارتباط معناداري با سپهر بين المللي متاثر از فضاي جهاني شدن پيدا کرده است. امروزه ديپلماسي علم و فناوري، مزيت برتري در عرصه رقابت ميان جوامع و سازمان هاي پيشرو است. علم و فناوري به عنوان جريان مستمر و روبه جلو در نظام بين الملل از قواعد، هنجارها و اصول تعريف شده تبعيت مي کند و متناسب با بافت و موقعيت، ارزش هاي جهان شمول را مي آفريند و در روند رشد و توسعه نقش بي بديل دارد. سطوح آمادگي براي پذيرش و مراوده علمي ميان کشورها با ميزان توسعه يافتگي و حکمراني خوب ارتباط دارد. همين امر ضرورت بهره گيري از ديپلماسي علم و فناوري را ميان کشورها برجسته مي کند. امروزه ديپلماسي علم و فناوري يک ضرورت بايسته براي جامعه شبکه اي است. بر مبناي چنين رهاوردي، همکاري ها و مشارکت هاي علمي رونق گرفته، روابط دو و چندجانبه در برنامه ها و فعاليت هاي علمي سرآغاز تعاملات وسيع تر و گسترش سطح ارتباطات آکادميک مي شود و از طريق ارتقاي سطوح همکاري ها و ارتباطات علمي، برگزاري دوره هاي مشترک، ايجاد فرصت هاي علمي و مطالعاتي، حمايت از طرح هاي علم و فناوري، زمينه هاي مراوده براي انتقال فناوري و بهره برداري از قابليت ها و استعدادهاي بومي مبتني بر سياست هاي کلي، نقشه جامع علمي، نظام نوآوري و برنامه هاي توسعه مقدور خواهد شد. عرصه بين الملل واجد يک جامعه گسترده علمي است که ظرفيت ها و فرصت هاي ارزنده اي را پيشِ روي جوامع قرار مي دهد. موقعيت ايران پس از برجام منجر به فرصت هايي مي شود که در يک دهه گذشته از آن دريغ شده بود. جلوگيري از منع تحصيل شهروندان ايراني در رشته هاي خاص، ازجمله اين موارد است. آثار رفع تحريم هاي مالي و اقتصادي مشمول فناوري ها نيز مي شود. تدابيري که در اين حوزه ها به کار گرفته مي شود، زمينه ساز ايجاد مشارکت هاي جديد و چندجانبه گرايي در تعاملات بين المللي علم و فناوري براي گسترش سطوح همکاري ها براي بهبود شيوه هاي کاربست و توليد علم و نيل به تجاري سازي و حضور در بازارهاي بين المللي و از سوي ديگر، قابليت بهره برداري از موقعيت ها و ظرفيت هاي بين المللي در ارتقاي تجهيزات و امکانات مراکز علمي و فناوري، آزمايشگاه ها و منابع را فراهم مي کند. از سوي ديگر، مبتني بر ديپلماسي علم و فناوري که ارتباط تنگاتنگي با ديپلماسي به معناي معمول و بر مبناي سياست و روابط بين الملل دارد، امکان بهره برداري از تسهيلات و حمايت هاي مالي در طرح هاي علم و فناوري از سوي مجامع و بنيادهاي بين المللي مرتبط و تسهيل در مراوده استاد و دانشجو، پژوهشگران و فعالان علمي ميان دانشگاه ها و مراکز علمي و پژوهشي موجد شرايط و موقعيتي نو براي تمام بخش هاي علمي، اقتصادي و اجتماعي کشور مي شود که نياز به فراست و ابتکار عمل سياست گذاران و مديران دارد. با اجرائي شدن برنامه جامع اقدام مشترک (برجام)، علاوه بر امکان گسترش صلح آميز علوم و فنون هسته اي بنابر ملاحظات علمي و اقتصادي، ارائه تسهيلات اعتباري به بخش هاي نفت، گاز و پتروشيمي، فروش، تامين، انتقال يا صادرات تجهيزات و فناوري هاي دريانوردي، هوانوردي و خودروسازي و فروش، عرضه، انتقال يا صادرات مستقيم يا غيرمستقيم هرگونه نرم افزار ميسر مي شود که ازجمله نتايج رفع تحريم هاست که تا پيش از آن، از سرمايه گذاري، شامل مشارکت در سرمايه گذاري هاي مشترک، کالاها، خدمات، اطلاعات، فناوري و دانش و کمک هاي فني مربوط به آن ممانعت مي شد. در عصر اطلاعات به عنوان موج پنجم علوم و فناوري در سپهر جهاني پس از عصر صنعتي، علوم و فناوري هاي همگرا (NBIC) شامل نانو، بايو، اينفو و کاگنو اهميت مضاعفي يافته اند که در کنار کارکرد مهم مجازي شدن امور، بايد در توسعه علمي و ديپلماسي علم و فناوري کشور مورد توجه جدي قرار گيرند و بايد به دنبال شبکه سازي موسسات و مراکز علمي حرکت کرد، در شيوه هاي آموزشي و پژوهشي بازنگري صورت گيرد و مطالعات و پژوهش هاي مشترک بين المللي و تبادلات علمي به طور جدي در دستور کار باشند. با برچيده شدن تحريم هاي هسته اي، فراز جديدي پيش ِروي توسعه علم و فناوري کشور گشوده شده است که در صورت تفکر و تصميم سنجيده، تحرک و اقدام به موقع همراه با چابکي و سرعت عمل در نهادهاي سياست گذاري، دستگاه هاي اجرائي و نظام علمي و پژوهشي کشور در قالب ديپلماسي علم و فناوري، مي تواند نتايج ارزنده اي براي ايراني مقتدر، توسعه يافته و الهام بخش به ارمغان آورد.

 

{phocadownload view=file|id=161|target=s}

 

* یادداشت مذکور نظر نویسنده آن است و بیانگر موضع رسمی موسسه نیست.