خرده فرهنگ ساخت و انتشار جوک و لطیفه‌های رمضانی

مصاحبه با دکتر محمد مهدی فتوره چی
پژوهشگر اجتماعی و مدیرگروه رسانه و فرهنگ موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران

1. بنظر شما چه اتفاقی رخ می‌دهد که ما شاهد چنین مسأله ای در فضای مجازی می‌شویم؟
به هر حال فضای مجازی در واقع ادامه و یا مکمل فضای حقیقی است و لذا این فضا می تواند به عنوان منعکس کننده روحیات و خلقیات جامعه باشد، با این تفاوت که در عصر گسترش فناوری ها، بویژه اینترنت همراه، فرهنگی که در این فضا بازتولید می شود در چند ثانیه در سطح وسیعی منتشر می شود و لذا هر آموزه و محتوایی اعم از اخلاقی و غیر اخلاقی بسرعت در میان توده های کاربران دست به دست و منعکس می شود. نتایج بسیاری از تحقیقات و پژوهش ها از جمله تحقیقی که در آن رفتار کاربران جوان ایرانی و فرانسوی را در سال 2010 مورد مطالعه قرار دادم گویای این واقعیت است که بسیاری از کاربران در وهله اول به منظور گذاران اوقات فراغت و سرگرمی در این فضا به کنشگری می پردازند و کاربردهای دیگری چون آموزش، پژوهش وتجارت و …در مراحل بعدی دسته بندی می شوند. بدیهی است که مناسبت های مذهبی و ملی نیز در چنین فضایی از سوی برخی از کاربران ، سوژه خنده و نشاط مخاطبان کانال ها و گروه های شبکه وند قرار می گیرد. در این که چه عوامل و زمینه هایی موجب شکل گیری چنین فرهنگی در فضای مجازی می شود دیدگاه های مختلفی وجود دارد؛ دیدگاه بدبینانه ای که ایجاد چنین فرهنگی را ناشی از یک سیاستگذاری فرهنگی و منحط نظام های توتالیتر و متجاوز به ارزش های دینی و فرهنگی ملت های مسلمان و بویژه انقلابی تلقی می کند تا دیدگاه بسیار خوش بینانه ای که چنین رویکردی را خود به خودی و عادی تلقی کرده که بستر اینترنت به آن شتاب و شمایل جدیدی داده و امکان انتشار گسترده در سطح جهانی موجب شده تا انگیزه افراد در ساخت و پرداخت و نشر انواع جک و لطیفه ها سیر و شتاب بی سابقه گیرد. به نظر بنده اکثر لطیفه ها و جوک و تصاویر مضحک و مفرح کارکردی نشاط آور و مقطعی داشته و در گذر زمان بسیار زود از یاد می روند و لذا جای نگرانی زیادی نیست. چنین خرده فرهنگی مختص جامعه ما و یا حتی جوامع مسلمان نیست و امروزه بسیاری از کاربران شبکه های اجتماعی با هر دین و مسلک و گرایش فکری تا اندازه ای به تولید و نشر اینگونه لطیفه ها و طنازی ها روی می آورند و بسته به نوع فرهنگ، و زمینه ها و امکانات نشاط آفرین در جوامع، میزان و شدت آن متفاوت است. در واقع به نظر می رسد جوامعی که وقت بیشتری را برای گذارن اوقات فراغت در اینترنت و فضای مجاز می گذرانند به نسبت جوامعی که امکانات کمتری برای سرگرمی و ایجاد نشاط دارند در این زمینه بیشتر افراط می کنند تا سهم بیشتری از اوقاتشان را صرف شادی و انبساط خاطر از طریق فضای مجازی کنند.

2. آیا ارسال این لطایف سخیف هدایت شده است؟
قبل از هر سخنی بهتر است از واژه سخیف یک تعریف عملیاتی ارائه کرد؛ چون بررسی های بنده نشان می دهد که بسیاری از کاربران نوجوان و جوان بر این اعتقاد پای می فشارند که اکثر لطیفه هایی که در چند سال اخیر در شبکه های اجتماعی منتشر شده است جز تعداد بسیار معدودی از دایره نزاکت و ادب خارج نشده و موجبات خنده و سرگرمی ایشان را در اوقات سخت روزه داری فراهم کرده است! در واقع، تجارب حیات بشری نشان داده است که هرگاه فرد یا افرادی در تنگنای معیشتی تحمیلی و حتی خود خواسته قرار می گیرند بویژه در مواردی که محدودیت هایی هم از سوی نظام حاکم و دولت مستقر وضع شود آنان با ساخت و پرداخت و توزیع چنین لطیفه ها و طنزهای عامه پسندی به نوعی مخالفت خود را با نظم حاکم بروز می دهند تا بتوانند تا حدی بر شرایط بسته و یک سویه حاکم غلبه کنند و البته در بسیاری اوقات نیز تولید کنندگان، صرفا برای ایجاد تعامل و ارتباط نزدیک تر و خوشایندتر با مخاطبانشان به این وجه از مبادلات انبساط بخش روی می آورند و بدین طریق با زبان طنز و کنایه و لطیفه به خود جسارت بیشتری برای شکستن برخی از تابوها و محدودیت های حریم های اخلاقی جامعه می دهند؛ نکته در خور تامل اینکه بسیاری از دریافت کنندگان مذهبی و متعصب و حتی سیاستمداران از اینگونه طنز پراکنی ها استقبال کرده و خود آنان نیز گاها در انعکاس گسترده تر لطیفه ها نقش اساسی بازی می کنند و لذا اگر چه شکل گیری چنین فرهنگی را می توان نوعی ولنگاری فرهنگی هم بر شمرد که در صورت گسترش تساهل آمیز، منجر به سخره گرفتن ارزش ها و تغییر سبک گفتمان های رایج نیز می گردد ولیکن بی تردید، این کاربران کم سواد و سهل انگار و خوش مشرب فضای مجازی هستند که به قیمت تجربه لحظاتی خوش، ناآگاهانه خود را در مسیر ترویج و توسعه چنین فرهنگی یله و رها می کنند و لذا بدون اراده و خواست آنان هر گونه اقدام برنامه ریزی شده از سوی مهاجمان فرهنگ ره به جایی نخواهد بود.

3. چگونه باید چنین پیام‌هایی را در میان کاربران جهت گیری داد و آنها را به سمت محتوای مناسب سوق داد؟
در شکل گیری و جهت دهی به این خرده فرهنگ تنها کاربران هستند که باید با ژرف اندیشی و تامل و با اهتمام به افزایش دانش و سواد رسانه ای خود در وهله اول مبادرت به انتشار گسترده آن به گروه های مخاطب نکنند و از سوی دیگر در صورت دریافت و مشاهده لطیفه ها و طنزمایه هایی که سخیف و هنجارشکن قلمداد می کنند نسبت به تبعات و عواقب انتشار آنها هشدارهای دوستانه و ناصحانه ای به انتشاردهندگان بدهند. بی شک بهره گیری از برخی آیات( سوره مومنون: قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ {1} الَّذِينَ هُمْ فِي صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ {2} وَالَّذِينَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ) و روایاتی که در این خصوص در منابع دینی و ادبیات غنی فرهنگ ایرانیان آمده حتما بر اقشار بصیر و فرهنگ دوست تاثیر گذار خواهد بود.
4. به نظر شما اصلی ترین دلیل این وضعیت چه مواردی است؟ آیا باید معنویات کاربران را ارتقا داد یا عوامل دیگری در این زمینه مؤثر هستند؟
همانطور که پیش تر اشاره شد از آنجایی که اکثر کاربرانی که مبادرت به تولید و توزیع اینگونه لطیفه ها و….می کنند نوجوان، جوان و بیشتر دارای تحصیلات پایین هستند و اوقات آزاد زیادی در اختیار دارند می توان اذعان کرد که اینگونه طنزپردازی ها و لطیفه بازی ها ناشی از فراغت بسیارآنان و میل به به برقراری ارتباط با دوستان و آشنایان و …از طریق تبادل اطلاعات سرگرم کننده است، در واقع، اطلاعات و دریافت هایی که به سادگی فهم شده و موجبات انبساط خاطری را فراهم می کند و شاید از همین روست که زنان خانه دار، سربازان، بیکاران، بازنشستگان و بسیاری از افرادی که دارای سواد تحصیلی کمتر و اوقات فراغت بیشتری هستند از این تبادلات فکاهی و شادی آفرین استقبال می کنند(در زمان طاغوت گفته می شد که سازندگان جوک ها عمدتا سربازان و یا دانشجویانی هستند که دور از نظارت های اجتماعی قرار دارند، فشار روحی و جسمی زیادی برآنان مستولی است و بدنبال نشاط و سرگرمی با کمترین هزینه هستند و لذا جوک سازی و نقل آنها در جمع دوستان همآل تا حدی رضایت خاطر آنان را فراهم می کرد) و لذا اتخاذ تدابیر لازم به منظور افزایش سواد رسانه ای کاربران( بویژه کسانی که اوقات آزاد زیادتری در اختیار دارند) از طریق کانال های شبکه ای و رسانه های همگانی، گسترش برنامه ها و امکانات حقیقی گذران اوقات فراغت برای گروه های مختلف جامعه، توسعه فرهنگ کار و ایجاد اشتغال پایدار و اهتمام به دانش افزایی و حفظ ادبیات و فرهنگ متعالی آن تا اندازه ای می تواند رویکرد کاربران را به این خرده فرهنگ تغییر دهد.
بی تردید کاربران مومن با هر گرایش و مسلکی در اینگونه مواجهات محتاط بوده و بر تمامی رفتار و گفتار و اعمالشان نظارت و دقت ویژه ای دارند و فرهنگ رفتاری خود را بر اساس آموزه های عقلانی، دینی و شرعی ادیان الهی تنظیم می کنند و بی تردید در این راستا علاوه بر خانواده که در این راستا نقش اساسی ایفاء می کند نهادهای آموزشی و تربیتی و تبلیغی نیز با ارائه آموزش ها و توصیه های اخلاقی می توانند ضمن اهتمام به افزایش سواد رسانه ای فراگیران و دانش آموزان، بینش و بصیرت لازم برای درک محتوا و مطالب فکاهی سخیف و لغو ایجاد کنند.

5. به نظر می‌رسد ارسال چنین پیام‌هایی از خارج از کشور هدایت می‌شود نظرتان چیست؟
در اینکه برخی کاربران ایرانی تولید کننده در خارج کشور آگاهانه و یا نااگاهانه مبادرت به ساخت و نشر این لطیفه ها می کنند تردیدی نیست و حتما رواج این خرده فرهنگ در جامعه را می توان در راستای سیاست های نفوذ فرهنگی منجر به تغییر سبک زندگی و تغییر باورها و ارزش های دینی ارزیابی کرد. در واقع بر اساس این سیاست می توان به هر قیمتی لحظات شادی آفرین و انبساط خاطر فراهم کرد چون اصل و اساس لذت جویی نفس و ارضای خواسته روح سرکش به هر قیمت مطرح است؛ ابتدا تسامح و تساهل در باورها واعتقادات، سپس شکستن حریم های ارزشی و مقدس و در ادامه ایجاد باور در مخاطبان که دین و اعمال عبادی خدشه پذیر و پوچ و بی اثر است؛ پاسخگوی نیازهای بشر امروز نبوده و در یک کلام ناکارآمد است و لذا تعجبی نخواهد داشت که به موازات اتخاذ سیاست های هم سوی دیگر و ترویج چنین تفکری بتدریج جوانان متدین از دین و اعمال عبادی رویگردان شده و تا مرز دین ستیزی هم پیش روند.

6. توصیه شما به کاربران چیست؟
توصیه اینجانب به کاربران اینترنت و بویژه کنشگران فعال شبکه های اجتماعی این است که از عضویت در کانال ها و گروه های صرفا طنز و سرگرمی اجتناب کنند و در صورت عضویت، با مطالعه و آگاهی کامل هر محتوای تولید شده و منتشره را بدقت بررسی و مداقه کنند و تلاش کنند دوستان و کاربران دیگر را از انتشار هر گونه مطلب طنز و لطیفه ای که به نحوی موجبات به سخره گرفتن باورها و اعمال عبادی کاربری می گردد پرهیز کرده و در حد امکان تذکرات لازم را به منتشر کننده بدهند و یا دست کم از انتشار آنها در گروه های مورد علاقه خود اجتناب کنند. در واقع از هرکاربر متعهد و مومنی انتظار است تا ضمن اهتمام به افزایش دانش و سواد رسانه ای خود در زمان تولید، نشر و یا واکنش به مطلبی همواره به پیامدهای احتمالی اقدام خود بیندیشد و تا جای ممکن از امر به اقدامات نیک و پسندیده و نهی از زشتی ها اجتناب نورزند.

7. سطح سواد رسانه‌ای تا چه اندازه می‌تواند در این امر مؤثر باشد؟
همانطور که پیش تر عرض شد بی تردید از آنجایی که کاربران فضای مجازی در تولید و انتشار گسترده مطالب طنز و فکاهی نقش اصلی را بر عهده دارند حتما اتخاذ تمهیداتی مستمر از سوی اولیای تربیتی و نهادهای مسئول برای ارتقای سواد رسانه ای و نیز افزایش اطلاعات و آگاهی های حقوقی و اعتقادی کاربران نوجوان ( به بیانی تحصیل سواد دینی) موثر و کارآمد خواهد بود. تحصیل این دانش و مهارت مهم باید از سال های ابتدایی کاربری در شبکه در نهاد خانواده و در وهله اول از سوی والدین و در مرحله بعد از طریق رسانه های همگانی و نهادهای آموزشی و تربیتی جامعه فراگرفته و نهادینه شود.