اصول و مرام نامه اخلاقی در فضای مجازی

اصول و مرام نامه اخلاقی در فضای مجازی

محمد مهدی فتوره چی

در هر فضایی که انسان به کنشگری و تعامل می پردازد ملزم به رعایت اصول و قواعدی اخلاقی و انضباطی است و هر چه محیط ناشناخته تر باشد رعایت آن اصول مهم تر به شمار می آید. در فضای کمتر شناخته ای چون فضای مجازی، تعیین اصولی اخلاقی برای بهره گیری از فناوری ها ذیل اخلاق کاربردی قابل مطالعه است. اظهار نظر در این مهم، بی تردید مستلزم داشتن تخصص در حوزه فناوری و معارف دینی و حتی حقوقی است. لذا، بنیان های ارزشی و مسئولیت های تک تک ما در این فضا، چارچوب اخلاقی برای فعالیت و کنشگریمان را تعیین می کند.

اهمیت تعیین اصول اخلاقی برای کاربران کنشگر در این فضا از این روست که ازسویی، امکان مخفی بودن و بی نام بودن، زمینه بداخلاقی را در این فضا بیش از فضای واقعی فراهم می کند(همچون سارقانی که از تاریکی شب و نقاب برای پنهان ماندن هویتشان بهره می گیرند)؛ و از سوی دیگرگستردگی کاربران و مخاطبان مطالب منتشره از سوی ما مسئولیتمان را در برابر کنش ها افزایش می دهد؛ زیرا هر فعل و کنش اخلاقی و یا بی اخلاقانه ی ما به تعداد گیرندگان آن برایمان تبعاتی به همراه خواهد داشت. بدیهی است که تعیین و رعایت هر چه بیشتر چنین اصولی حقوق کاربران، تولید کنندگان محتوا و پدید آورندگان آثارفرهنگی را هم تامین خواهد کرد و از نگرانی های آنان نیز بشدت خواهد کاست.

برای آنکه بتوان اصول اخلاقی در فضای مجازی را از موارد دیگر بازشناخت، لازم است ابتدا تعریف مختصری از یک رفتاراخلاقی ارائه کرد. به طور کلی « رفتار اخلاقی نشانگر خوبی و درستی بوده و در مقابل، رفتار غیر اخلاقی را می توان رفتاری دانست که بد و غلط تلقی شود»(سیمز). بر اساس تعریفی که رابینز(1391) ارائه می دهد« اخلاق مجموعه ای از قواعد اصولی است که رفتار درست و غلط را تعریف می کند». اساسا هر قضاوت اخلاقی بحث بر انگیز است؛ بویژه آنکه گاهی حتی قانونی در یک کشور می تواند در حوزه جغرافیایی و فرهنگی دیگردر تضاد با یک ارزش اخلاقی پنداشته شود. از همین رو، تعیین اصول و قواعدی که در حوزه فضای مجازی جهان شمول باشد ناممکن به نظر می رسد! بویژه آنکه اصول اخلاقی را می توان درارتباط با سه بعد انسان، خدا و خلق بر شمرد و از این رو دررابطه مستقیم نبودن با جامعه دلیلی بر انجام هر عمل و رفتاری نیست و هر فرد ُمتخلق و منضبطی در هر حال و شرایطی چون خود را در محضر خدای متعال می بیند بر این مهم واقف است که ندیدن خلق مجوزی برای عبور از حریم های اخلاقی در فضای مجازی نیست و لذا در ادامه، با عنایت به ملاحظات فرهنگی و آموزه های ناظر براخلاق دینی برخی از باید ها و نبایدهایی که می تواند به عنوان اصول و مرام نامه ای قابل اجرا به کنشگران فضای مجازی توصیه کرد بدین ترتیب قابل ذکر است:

-فضای مجازی امتداد فضای واقعی بوده و مخاطبان آن نیز انسان هستند و لذا بسیاری از اصول و قواعد اخلاقی حاکم در جامعه، در این فضا نیز باید حاکم و جاری باشد. پس باید به همه قواعد و اصول اخلاقی و نزاکت و ادب انسانی در فضای مجازی نیز تمکین کنیم.

-باید برای پرهیز از ساختار شکنی و بی اخلاقی در این فضا، چارچوبی را برای خود تعیین کنیم.

-نباید اجازه دهیم ویژگی جویندگی و برانگیختگی در هنگام کنشگری ما را به شکستن حریم های اخلاقی ترغیب کند.

– نباید تحت تاثیر برخی رفتارهای به ظاهر مدرن و ترقی خواهانه ی برخی کنشگران، مرتکب کنش های غیر اخلاقی شویم.

– باید دراین فضا در انتخاب شبکه، کانال، مخاطب هشیارانه عمل کنیم و از اثر بخشی مطالب و آموزه های ارسالی اطمینان حاصل کنیم.

– باید در استفاده از سبک نوشتاری یکسان با مخاطبان غیر همآل، غیر هم جنس و غیر هم سطح پرهیز کنیم.

-اگر برای برخی کاربران، گروه مرجع به شمار می آییم، بواسطه جلب اعتماد آنان در بازگویی سئوالات و دغدغه هایشان نباید خود را در قالب متخصصی همه چیز دان معرفی کنیم و مشاوره های غیرکارشناسانه دهیم.

-در برقراری ارتباطات عاطفی، بویژه با جنس مخالف باید از تحریک عواطف و احساسات مخاطبان گرفتارو وامانده اجتناب کرده وآنان را به مراجع یا افراد ذیصلاح و متخصص ارجاع دهیم.

– باید از انتشار هرگونه مطلبی که شائبه افترا، تهمت، غیبت و منکری در این فضا است بشدت احتراز کنیم.

– باید از نشر و بازپخش هر مطلب و مبحثی که سودآور نبوده و یا تنها از باب احتجاج باطل ویا غلبه بر مخاطبی در فضای عمومی قابل انعکاس است اجتناب کنیم.

– باید از دستکاری اطلاعات (کم و زیاد کردن و تغییر مضامین) و مطالب منتشره دیگران و حذف متعمدانه بخش هایی از آن بگونه ای که برداشت دیگری از محتوای آن بشود پرهیز کنیم.

-باید از انتشار هرزنامه و تصاویر مستهجن و خشونت بار و تشویش کننده اجتناب کنیم.

– باید از نشر هرگونه مطلب بدون نقل منبع و یا تصویر بدون کسب اجازه از افراد ذیحق (حتی فرزندانمان) پرهیزکنیم.

– نباید مطالب و اخبار غیر واقع و کذب را با هدف تخریب و تشویش اذهان و افکار عمومی منتشر کنیم.

– باید کلیه رفتار و کنشگری هایمان در فضای مجازی را براساس منطق، وجدان، وارزش های عرفی

و انسانی تنظیم کنیم.

از آنجا که الزام و پایبندی به اصول و قواعد اخلاقی لازمه توسعه یافتگی هر جامعه بالنده ای است، بی تردید رعایت موارد برشمرده شده از سوی هر یک از ما کاربران، اخلاق عمومی در هر دو فضا را ارتقا بخشیده و با افزایش اعتماد در شبکه های مجازی، امید واریم زمینه بهبود سرمایه اجتماعی در جامعه نیزفراهم گردد.

 

* یادداشت مذکور نظر نویسنده آن است و بیانگر موضع رسمی موسسه نیست.