شهرهای جدید و مسائل نوپدید

شهرهای جدید و مسائل نوپدید

شهرهای جدید و مسائل نوپدید

حسین ایمانی جاجرمی

رئیس موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران

 

یکی از نشست های مهم سومین همایش آسیب های اجتماعی که اواخر خرداد ماه1397 در دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران برگزار شد، اختصاص به مساله آسیب های اجتماعی و شهرها با تاکید بر شهرهای جدید داشت. شهرهای جدید سکونت گاه هایی برنامه ریزی شده هستند که از اواخر دهه 1360  در پهنه فضایی-اجتماعی کشور پدیدار شدند و اکنون تعداد آن ها نزدیک به 20 شهر می شود. آن ها برخلاف شهرهای معمولی محصول سیاست های توسعه شهری، برنامه ریزی و اجرای هزاران پروژه بزرگ و کوچک در فضاهایی بکر و بدون پیشینه سکونتی هستند. بزرگترین آن ها مانند پردیس، پرند و هشتگرد را در اطراف تهران و بقیه را هم در اطراف شهرهایی مانند مشهد، اصفهان، شیراز، اهواز، تبریز و بوشهر می توان یافت. تعداد دیگری از شهرهای جدید هم در حال برنامه ریزی و ساخت هستند و بزودی شهرهایی چون تیس و سیراف در جنوب کشور از دل خاک سربر خواهند آورد و پذیرای جمعیت تازه وارد به شهری تازه خواهند شد.

اما مساله شهرهای جدید این است که همچنان رویکرد فنی- سازه ای بر آن ها حاکم است و همین مساله سبب شده است تا مسائل اجتماعی آن ها کمتر مورد توجه پژوهشگران و اندیشمندان علوم اجتماعی قرار گیرد. این در حالی است که تعدادی از آن ها مانند پرند و پردیس به شدت در حال استقرار جمعیت هستند، اتفاقی که با ساخت 400 هزار واحد مسکن مهر در شهرهای جدید، شتابی بی پیشینه یافته است. با بهره گیری از فرصت همایش آسیب های اجتماعی و با حمایت شرکت عمران شهرهای جدید از شرکت های مادر زیر مجموعه وزارت راه و شهرسازی، شاید برای نخستین بار تلاش شد تا جامعه شناسی  به مسائل شهرهای جدید ورود پیدا کند و بکوشد تا آن ها را از نگاه اجتماعی فهم و مطالعه کند و یا حداقل توجه اندیشمندان این رشته را به این دسته از سکونت گاه ها معطوف کند.

شهرهای جدید با مسائلی مانند پیشی گرفتن استقرار جمعیت بر ظرفیت ها و سازوکارهای اجتماعی، کمبود و نبود زیرساخت ها و خدمات بویژه در سایت های مسکن مهر در اطراف تهران و کرج، بحران هویت و تعلق محلی و تا حدودی افتراق های کالبدی-اجتماعی مواجه هستند. با این حال به عنوان راه کاری برنامه ریزی شده و عقلانی برای حل مساله اسکان جمعیت در کشور این شهرها ظرفیت های خوبی دارند و باید هر چه سریعتر با تصحیح خطاهای راهبردی، آن ها را به عنوان جایگزینی عقلانی- برنامه ای برای اسکان غیر رسمی در سیاست های توسعه شهری کشور طرح کرد.

در حال حاضر عمده ترین مسائل شهرهای جدید آن هایی است که با ساخت مساکن مهر و جمعیت پذیری آن ها در حال ظهور و بروز است. مشاهدات و مطالعات اولیه نشان می دهند از آن جایی که در طراحی و ساخت این دسته از مساکن تنها به ارزان سازی و تقلیل اسکان به آپارتمان فکر می شده، مشکلاتی مانند کمبود فضاهای عمومی محله ای، افتراق فضایی-اجتماعی ، بی توجهی به موضوع تنوع گروه های اجتماعی و پیدایش برچسب طرد کننده «مسکن مهری» در حال شکل گیری و قوام یافتن است. بخش دیگری از مشکلات به مدیریت مجتمع های مسکونی بلند مرتبه برمی گردد. به نظر می رسد بسیاری از ساکنین این مجمتع ها برای نخستین بار است که چنین شکلی از سکونت گروهی و اشتراکی را تجربه می کنند و از این رو چندان از ظرفیت ها و توانمندی های لازم برای مدیریت آن ها برخوردار نیستند. البته در این میان تجربه های مثبتی هم مانند شهرک آفتاب شهر جدید پرند وجود دارد که بر اساس آن نوعی از مدیریت سلسله مراتبی از بلوک ها تا مدیریت مرکزی شهرک برای اداره 204 بلوک 15 طبقه ای با حدود 13 هزار واحد مسکونی شکل گرفته است. الگویی که یادآور تجربه بی نظیر شهرک اکباتان و مدل معروف هیات مدیره مرکزی آن است. از مسائل دیگر شهرهای جدید نقشی است که از علوم اجتماعی برای کمک به حل مسائل اجتماعی شهرهای جدید انتظار می رود. آن چنان که برخی تجربه ها نشان می دهد انتظار حرفه هایی مانند شهرسازی و قدرت های انتظامی و کنترلی آن است که متخصصان علوم اجتماعی نقش تسهیل گری را برای تحقق اهداف مورد نظر آن ها فراهم کند اما از آن جا که ماهیت و رسالت جامعه شناسی نقد کردارها و پندارهای اجتماعی است تا در پرتو آن بتوان به تصحیح خطاها و سیاست ها پرداخت، به نظر می رسد نوعی ابهام و عدم درک متقابل در این خصوص وجود دارد. جامعه شناسی می تواند با نقد سوژه سازی و نقد گفتمان قدرت تقلیل گر، برچسب های صادره برای گروه های مختلف اجتماعی مانند کم درآمدها، اقلیت ها و زنان را با بازاندیشی و بازنمود انتقادی واقعیت های اجتماعی بی اثر و یا کم اثر سازد. در هر حال سومین همایش آسیب های اجتماعی را می توان تلاش جامعه شناسی ایرانی برای تحلیل مسائل جامعه، تلاش برای رفع خطاهای ایدئولوژیک و نقد سیاست ها و برنامه ها دانست. امید است که قدرتمندان، سیاست مداران و برنامه ریزان نیز با توجه به مباحث و نکات مطرح شده در ده ها سخنرانی و مقاله این همایش دو روزه، برای بهبود سیاست گذاری اجتماعی بکوشند.