اخلاق و فضای مجازی

اخلاق و فضای مجازی

اخلاق و ضرورت تدوین منشوری برای کاربران فضای مجازی

به اعتقاد بسیاری از اندیشمندان و فیلسوفان، اخلاق هر گونه صفت انسانی است که موجب پیدایش کارهای خوب یا بد می شود اعم از پایدار یا ناپایدار، با تامل یا بدون آن. به عبارت دیگر می توان گفت که اخلاق مجموعه ای از باید ها و نباید ها است. از آنجا که فضای سایبر همه مولفه ها و از جمله مولفه اخلاق را تحت تاثیر قرار داده است، و امروزه شاهد نوعی به هم ریختگی مختصات اخلاقی و شاخص های آن هستیم لازم است از منظر فردی و جامعه یا دولت نیزتعریفی از اخلاق در فضای مجازی ارائه و در قالب منشوری مفادی را به عنوان معیاری برای کنشگری در این فضا گنجاند، در ظاهر امر می توان تعریف بالا را با افزودن فضای مجازی تعمیم داد در حالی که در این فضا تعیین حدود و ثغور مرزهای رفتارهای اخلاقی و غیر آن، امر و سهل و ساده ای نبوده بویژه آن که هرکاربرمی تواند به زعم خود یک صفت اخلاقی ناپسند را ممدوح شمرد و یا برعکس.

لازم به ذکر است که دغدغه های اخلاقی به موازات پیدایش و گسترش رسانه ها از زمان چاپ مطرح و رو به فزونی بوده است. از آنجایی که لازمه کنش و فعالیت در هر فضایی، وجود ضوابط و هنجارهای مورد قبول نظام ارزشی و دینی جامعه است، لذا فضای سایبر یا فضای مجازی نیز نمی تواند بی توجه به وضع قوانین و اصول الزام آور اخلاقی باشد. فقدان مرام نامه ای در این خصوص احتمالا بنا به دلیل ویژگی های خاص فضا، پیوسته بودنش به حیات واقعی، فقدان عرصه مشابهی برای بهره گیری از تجربیات دیگران و ناشناخته بودن ابعاد و کارکرد های آن و حتی بدلیل گم گشتگی کارشناسان بوده است. لزوم محرمانه ماندن برخی اطلاعات و یا لزوم انتشار مطالبی که دارای صحت و درستی باشد به عنوان دو عنصر امنیتی در فضای مجازی، تدوین چنین منشوری را دو چندان می کند. از سوی دیگر، امنیت کاربران، علاوه بر فراهم آوردن امکان آزادی در انتشار منصفانه افکار و عقاید هنجارمند، در ابعاد مختلف جسمانی، اطلاعاتی، ارتباطی و عقیدتی، نقطه مشترک حریم خصوصی نیزبه شمار می آید. امروزه در جوامع غربی هم که آزادی در فضای مجازی یک ارزش بنیادین به شمار می آید باید در مطلق بودن این ارزش دچار تردید شد و از همین روست که تدوین منشوری که جامع و شامل همه سلائق و فرهنگ ها باشد امکان پذیر نبوده و حتی سازمان یونسکو هم نمی تواند در این خصوص، منشوری را وضع و به تصویب همه نمایندگان برساند. چون اصولا اخلاق مفهومی مطلق نبوده و در هر فرهنگ و جامعه ای به گونه ای خاص تعریف می شود و حتی در داخل مرزهای جغرافیایی و فرهنگی یک کشور نیز با توجه به تاثیر پذیری کاربران از فضای فرهنگی حاکم در شبکه های مجازی، در عمل هنجار های ارزشی بیگانگان در آن جاری و ساری است و از همین روست که تدوین یک منشور اخلاقی جامع، علی رغم ضرورت تدوین آن، ماموریتی بسیار مهم و مستلزم بسیج همه اندیشمندان و صاحب نظران حوزه های ذیربط است.

مختصات عملیاتی منشور اخلاقی فضای مجازی

برای تدوین چنین منشوری می باید شاخص ها و مصادیق رفتار های نابهنجار و ضد اخلاقی بدقت تعیین و تبیین شود و لذا برای تحقق این مهم، نهاد های متولی بویژه مرکز ملی فضای مجازی باید علاوه بر دعوت از کارشناسان و متخصصان امر بویژه روانشناسان و جامعه شناسان، طی فراخوان یا همایش های علمی، امکان مشارکت فکری هر چه گسترده تری را در این ارتباط فراهم نماید.تدوین چنین منشوری از دو منظر قابل بحث و تحقق است؛ از جنبه تقیدات ذاتی و آنچه که با اصول ارزش های اخلاقی بویژه دینی مغایرات دارد و دیگر از جنبه تعارض و تقابل با حریم خصوصی و حریم منافع و امنیت ملی. در این مورد اخیر، مثلا آزاد سازی اطلاعات و یا نشر هر گونه مطلب و داده ای که منافع کشور را به خطر اندازد می تواند بعد اخلاقی هم پیدا کند و البته ایجاد موازنه ای بین آزادسازی اطلاعات و امنیت آن که می تواند درچارچوب اخلاق بازتعریف شود کاری دشوار است. در کل در ظاهر امر،اصول چنین منشوری باید در سه بعد فردی که بنیانی تربیتی دارد و قانون بردار نیست به جز اعمال برخی محدودیت ها همچون فیلترینگ و..(اجتناب ازبازدید و نشر تصاویر و مطالب مستهجن که باید در وجود کاربران در اثر تعلیم و تربیت اسلامی و آموزه های دینی نهادینه شود)، اجتماعی ( پرهیز ازورود به حریم خصوصی دیگران و اجتناب از تهدید منافع و حقوق افراد، اقلیت ها و جمعیت ها) و معنوی (لزوم رعایت حقوق مالکیت تولید اثر و …) مد نظر کارشناسان قرار گیرد. البته می توان ابعاد دیگری را هم به آن اضافه کرد.

  1.                                                                       

پیشینه موضوع و ضمانت کنندگان اجرایی منشور

در سطح بین الملل تا کنون تنها یونسکو از جامعه معرفتی سخن به میان آورده است و تلاش های این سازمان هم بیشتر معطوف به استفاده اینترنت با هدف تامین حق دسترسی آزاد به اطلاعات، چند زبانه گرایی و توجه به تنوع فرهنگی بوده و لذا این سازمان علمی و فرهنگی از جمله مهم ترین نهاد های ناظر بین المللی جهت تضمین اجرایی شدن منشورهایی است که از سوی اعضایش به تصویب می رسد.

و در سطح ملی نیز از آنجایی که برخی از مفاد مرام نامه الزام آور و به لحاظ حقوقی قابل پیگیری است، بی شک نهاد های متولی و ناظری چون پلیس فتا و دستگاه قضایی و دادستان کشور می بایست ضمانت اجرایی این منشور را تامین کنند و در خصوص مواردی که تنها کاربران در معرض کنش های ضد اخلاقی قرار می گیرند از جمله بازدید از سایت های پورنو علاوه بر اعمال فیلترینگ و نظارت مستمربر محتواهای منتشره در وب، تنهاهشدار و توصیه های اخلاقی از طروق مختلف بویژه گروه های مرجع می تواند تا حد زیادی بازدارنده باشد؛ زیرا اینگونه رفتار ها و کنش ها قانون بردار نبوده و نباید از نظر دور داشت که اخلاق با جنبه های حقوقی تامین و تضمین نمی شود.

چگونگی تدوین منشور ونقش نهادهای متولی

تدوین منشوری که همه گروه های سنی و تحصیلی و… را در بربگیرد کار سهل و ساده ای نیست بویژه آن که تا کنون بر اساس منابع موجود، تحقیقات جامع و گسترده ای در کشور ما و حتی در کشورهای اسلامی دیگر به انجام نرسیده است.از همین روست که مطالعه در ابعاد مختلف این فضای لامکان و پیچیده امروزه از ضرورت دوچندانی برخوردار بوده و بویژه سیاست پژوهی و استفاده از تجربیات کشورهای دیگر و تببین مفاهیم جدید از دیدگا ه های مختلف بیش از پیش احساس می شود. علاوه بر مطالعه و رصد پیوسته جریانات فکری کنشگران فضای مجازی، نهادهای متولی بویژه مرکز ملی فضای مجازی باید برای بهره گیری هر چه بیشتر از نقطه نظرات و دیدگاههای کارشناسان، کار گروه هایی را تشکیل داده تا در تبیین مسائل، تعریف مفاهیم، و تعیین شاخص های چنین منشوری به اجماع و وحدت نظرنسبی برسند و حتی پس از این هم اندیشی ها، می بایست پیش نویس اولیه منشور از سوی جمعی از صاحب نظران خبره حوزوی و دانشگاهی مورد بازخوانی و اصلاح قرار گیرد تا اعتبار آن افزایش یابد. بدیهی است با توجه به تحولات روزافزون این فضا و ایجاد قابلیت های جدید که رفتار های ویژه کاربران را در پی خواهد داشت، لازم است منشور مصوب نهایی هر ساله از سوی صاحب نظران و متولیان امر بازبینی و حک و اصلاحا ت لازم در آن اعمال شود.

  1.                                                                                  محمد مهدی فتوره چی
  2.                                                                          دکترای ارتباطات و اطلاعات و
  3.                                            مدیر گروه مطالعات رسانه و فرهنگ موسسه مطالعات و تحقیقات
  4.                                                                                اجتماعی دانشگاه تهران