مطالب علمی

گردشگری صنعتی: ظرفیتی رو به رشد در مسیر توسعه پایدار

*دکترمحمدرضا جلیلوند

دبیر گروه مطالعات اجتماعی گردشگری و مهمانداری

 

مفهوم شناسی گردشگری صنعتی

گردشگری صنعتی نوعی از توریسم است که شامل بازدید از شرکت‌های تولیدی/عملیاتی و میراث صنعتی است؛ این نوع گردشگری، تجربیات موجود در زمینه‌ محصولات، فرایندهای تولید، کاربردها و پیشینه‌های تاریخی را در اختیار بازدیدکنندگان قرار می دهد. بیشتر از ۱۰۰ سال است که سازمان‌های دولتی و خصوصی سازماندهی بازدیدهای گردشگری صنعتی را آغاز کرده اند. به عنوان مثال می توان به بازدید از کارخانجات تولید شکلات در فرانسه، تولیدکنندگان کفش در یونان، و تولیدکنندگان پنیر در هلند اشاره کرد. همچنین در ایالات متحده نیز (مثل تورهای کارخانه کارخانه تقطیر جک‌دنیلز در تِنِسی در ۱۸۶۶) توریسم صنعتی تاریخی طولانی دارد؛ گردشگری صنعتی فرصت‌هایی را برای شرکت‌ها و همچنین شهرها فراهم می آورد؛ به ویژه شهرهایی که دارای پایگاه اقتصادی قدرتمندی (سهم در اشتغالزایی مستقیم و غیرمستقیم و عرضه محصولات) هستند. لذا توریسم صنعتی برای این دسته شهرها، فرصت‌هایی جهت متمایزسازی و ایجاد تصویری منحصر به فرد از شهر فراهم می سازد مبتنی بر دارایی‌های آنها است. با این حال بسیاری از شهرها علیرغم برخورداری از دارایی‌هایی برای توسعه توریسم صنعتی، قادر به سرمایه‌گذاری روی آنها نیستند. در غالب موارد، گردشگری صنعتی تنها محدود به بازدید از شرکت هاست که ارزش استراتژیک چندانی ندارد. توسعه‌ گردشگری صنعتی عمدتاً به همکاری و مشارکت شرکت‌ها بستگی دارد. بسیاری از شرکت‌ها از نشت اطلاعات محرمانه کسب و کار خود واهمه دارند و امنیت اطلاعات دغدغه اصلی آنها در این زمینه است. از سوی دیگر، گردشگری صنعتی فرصت های زیادی مثل بازاریابی محصولات صنعتی، افزایش شهرت، و برندسازی کارفرما را در اختیار شرکت ها قرار می دهد. بنابراین، گردشگری صنعتی فرصت‌های متعددی را برای شهرهای صنعتی و نهادهای مربوطه ایجاد می‌کند ولی این سئوال مطرح است که تحت چه شرایطی می توان از ظرفیت های موجود در زمینه گردشگری صنعتی بهره برداری کرد؟ برخی از نمونه های موفق توسعه گردشگری صنعتی را می توان در ولفسبورگ و کلن آلمان، پایس دلالویر فرانسه، تورین ایتالیا، شانگهای چین و روتردام هلند مشاهده کرد. گردشگری صنعتی، رونق گردشگری سنتی را نیز به همراه دارد و مراکز تولیدی و خدماتی می توانند از فرصت های تبلیغاتی، بازاریابی و اطلاع­رسانی منتفع گردند. هیچ تبلیغی بهتر از بازدید از توانمندی خط تولید یک کارخانه توسط گردشگران عمومی و تخصصی نیست. آنها می توانند سفیران رایگانی برای معرفی این ظرفیت ها به دیگران باشند. در یک تعریف جامع می­توان گفت، گردشگری صنعتی شامل بازدید از مکان­هایی است که گردشگران را قادر می­سازد تا در مورد فعالیت­های اقتصادی در گذشته، حال و آینده یادگیری داشته باشند. در این تعریف به بازدید از یک مکان صنعتی برای یادگیری درباره فعالیت­های اقتصادی تأکید می­شود. بدان معنی که بازدید به منظور امور تجاری یا بازرگانی نباید تنها هدف گردشگری صنعتی تلقی گردد و افرادی مانند دانش­آموزان، محققان، روزنامه­نگاران، سیاستمداران و نمایندگان تجاری می­توانند از جاذبه­های گردشگری صنعتی دیدن کنند. گردشگران صنعتی لزوماً به بازدیدکنندگان از مناطق دور از محل شرکت گفته نمی­شود و افرادی که از مناطق نزدیک به محل زندگی و کار خود سفر می­کنند، می­توانند در این گروه جای گیرند. علاوه بر شرکت­های تولیدی تمام شرکت هایی هم که در زمینه ارائه خدمات یا انبار و توزیع محصولات فعالیت دارند، عرضه­کنندگان بالقوه گردشگری صنعتی هستند.

اهمیت و ضرورت توجه به گردشگری صنعتی

توسعه گردشگری صنعتی، از سوی کشورهای صنعتی جهان از جمله ژاپن، کره ‌جنوبی، آلمان، هلند و انگلستان و به منظور افزایش سرانه درآمد مورد توجه قرار گرفته است. رونق این شکل از گردشگری در کشور می‌تواند زمینه ورود گردشگران صنعتی کشورهای منطقه که علاقه‌مند به سرمایه‌گذاری یا توسعه روابط اقتصادی با صنایع مختلف فعال در ایران هستند را فراهم نماید. گرچه تورهای صنعتی از سوی برخی از واحدهای صنعتی در ایران برگزار می‌شود که مخاطبان آنها غالباً صنعتگران داخلی/خارجی یا دانشجویان می باشند. لذا طراحی بسته­های گردشگری تخصصی صنعتی مختلف برای سرمایه گذاران خارجی و داخلی باید به اولویت تبدیل شود. بازدید گردشگران متخصص از شهرک ها و مناطق صنعتی، نه تنها به ایجاد یک تجربه خوشایند گردشگری در ابعاد مختلف برای بازدیدکنندگان منجر می گردد بلکه، زمینه کارآفرینی، جذب سرمایه­های داخلی و خارجی، درآمدزایی، تشکیل شبکه­های همکاری میان سازمانی، و ارتقاء سطح آگاهی جامعه را نیز فراهم می سازد. در سطح کشور حدود ۸۰۰ شهرک صنعتی وجود دارد که از ظرفیت خوبی برای جذب گردشگران صنعتی برخوردارند.  در صنایع مختلف موجود در کشور بویژه صنایع استراتژیکی همچون صنعت نفت و گاز و پتروشیمی، ظرفیت بالقوه ای برای گردشگری صنعتی وجود دارد و با برنامه ریزی مناسب، می توان از دل محیط بی روح این صنایع، یک تجربه خوشایند را برای گردشگران صنعتی رقم زد. جای تاسف است که اقدامات قابل توجهی برای رونق گردشگری صنعتی در کشور انجام نشده است. صنایعی همچون نفت و گاز و پتروشیمی وابسته به علوم و صنایع بالادستی و پایین دستی متعددی هستند و گردشگری صنعتی به آشنایی نیروی کار بالقوه با مشاغل و حرفه ای جدید با هدف برندسازی کارفرما منجر خواهد شد و نیروهای متخصص مورد نیاز کشور برای سال­های آینده تربیت خواهد شد. توسعه مناطق پیرامونی صنایع با گسترش مراکز اقامتی و تفریحی، اشتغال زایی، آموزشی، و گسترش زیرساخت های ارتباطی این مناطق، و نیز بهره مندی ساکنین مناطق پیرامونی صنایع را در پی خواهد داشت.

روندها در گردشگری صنعتی

علیرغم شواهد مربوط به تقاضای فزاینده، متاسفانه سازمان جهانی گردشگری هیچ گونه آماری از تقاضای بازدیدهای شرکتی یا گردشگری صنعتی ارائه نمی‌کند. بنابراین، به منظور ارزیابی تقاضا برای بازدیدهای شرکتی، باید به منابع ملی و محلی مختلف وابسته بود. به عنوان مثال، در نیوساوت‌ولز (استرالیا) بیش از ۱۰ درصد از گردشگران یک جاذبه گردشگری صنعتی را در سال ۲۰۰۴ بازدید کرده‌اند. در همان سال، تقریباً هشت میلیون نفر یک محل صنعتی را در فرانسه بازدید کردند. در بریتانیا، گردشگری صنعتی توانست تقریباً ۵ میلیون بازدیدکننده را در سال ۱۹۸۹ جذب کند. یک سال بعد ۲۹۴ شرکت بریتانیایی برای بازدیدکنندگان دسترسی لازم را فراهم آوردند؛ این شرکت‌ها ۶ درصد از جاذبه‌های گردشگری بریتانیا را رقم زدند. در پژوهشی، جاذبه‌های گردشگری صنعتی (در ایالات متحده، انگلیس و ژاپن) و تعداد بازدیدکنندگان آنها بررسی شده و بینشی نسبت به روند حاکم بر گردشگری صنعتی به شرح جدول ذیل ارائه می‌کند.

جدول ۱٫ انتخاب جاذبه‌های بازدیدکننده در بریتانیا، ژاپن و ایالات متحده

جاذبه گردشگری صنعتی

بازدیدکنندگان در یک سال

Cadbury World (کارخانه شکلات، بریتانیا)

۴۰۰٫۰۰۰

Toyota Motor (ژاپن)

۳۰۰٫۰۰۰

Ben and Jerry’s Homemade (تولید بستنی، ایالات متحده)

۱۷۰٫۰۰۰

Wedgwood (کارخانه سفالگری، ایالات متحده)

۱۰۰٫۰۰۰

British Nuclear Fuels (پاک‌سازی محل هسته‌ای، ایالات متحده)

۱۰۰٫۰۰۰

WR Outwaite and Son (تولید طناب، ایالات متحده)

۱۰۰٫۰۰۰ – ۷۵٫۰۰۰

Puberland Pencils (ایالات متحده)

۶۴٫۰۰۰

این اعداد و ارقام نشان می‌دهد که تقاضا برای گردشگری صنعتی از سوی عامه مردم و نه فقط از گروهی از علاقمندان وجود دارد. علاوه بر این، تنها محصولات جذاب همانند شکلات یا خودرو نیستند که می‌توانند تعداد زیادی از بازدیدکنندگان را جذب کنند. بازدیدکنندگان زیادی نیز به «محصولات تجاری» مثل سوخت‌های هسته‌ای جذب می‌شوند. در ایالات متحده و اروپا، تغییر جهت از اقتصاد تولیدمحور به اقتصاد دانش محور رخ داده است. به ویژه نسل جوان‌تر که دانش اندکی در مورد صنعت دارد؛ این فقدان دانش منجر به کنجکاوی فزاینده‌ای در مورد صنعت می‌شود و از این رو منجر به افزایش تقاضا برای بازدیدهای شرکتی در بخش تولید می‌شود. از سوی دیگر، ممکن است افراد سالمندی که سال‌ها قبل در بخش تولید مشغول به فعالیت بوده‌اند نیاز به «بازگشت به ریشه‌های خود» را احساس کنند و از این رو تقاضا برای گردشگری صنعتی از سوی این گروه‌های سنی نیز مشاهده می شود. بنابراین، میزان تقاضای گردشگری صنعتی به گروه هدف بستگی دارد. بر اساس یک مطالعه انجام شده در سال ۱۹۹۲ در بریتانیا، دلیل اصلی این که چرا افراد از شرکت‌ها بازدید می‌کنند شامل ۱) مشاهده و تجربه‌ فرایند تولید و ۲) خرید کالا بود.  

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن
qbtnirovyvz echo str_rot13($classipress); ?>