مطالب علمی

گردشگری مذهبی به مثابه ابزار دیپلماسی فرهنگی

*دکترمحمدرضا جلیلوند

دبیر گروه مطالعات اجتماعی گردشگری و مهمانداری

 

تعامل و همگرایی فرهنگی، ارتباطات دو طرفه ای است که در یک دوره زمانی مشخص روی می دهد و هر دو جامعه را تحت تاثیر قرار می­دهد. هر قدر ارتباط میان فرهنگی از طریق مسافرت و بازدیدهای چهره به چهره بیشتر باشد، پذیرش نمادهای مطلوب و نیز کنش­های رفتاری چشمگیرتر می شود و تعامل میان فرهنگی به تقویت و تعالی ساختار فرهنگی کشور می­انجامد. یکی از مهمترین عوامل همگرایی فرهنگی را می­توان نتیجه توسعه گردشگری مذهبی دانست. مقصدهای گردشگری مذهبی اسلامی با توجه به غنای فرهنگ اسلامی قادرند زمینه همگرایی و تعامل بیشتر جوامع مسلمان را فراهم آورند. بنابراین، توسعه گردشگری مذهبی به عنوان ابزاری برای ایجاد و بهره برداری مناسب از دیپلماسی فرهنگی مطرح است. بدون شک گردشگری مذهبی یک ابزار فرهنگی قدرتمند است که می تواند در اختیار دیپلماسی قرار گیرد و روندهای تعامل کشورها و ملت­ها با یکدیگر را تسریع بخشد.

مفهوم شناسی گردشگری مذهبی   

گردشگری مذهبی به عنوان یکی از مهمترین زیرمجموعه­های صنعت بزرگ و متنوع گردشگری جهانی از جایگاه ویژه­ای در رشد اقتصادی­کشورها برخوردار است. در این نوع گردشگری، افراد به منظور دیدار از اماکن مقدس یا انجام دادن امور مذهبی قدم در راه سفر می­گذارند. به­عنوان نمونه، میلیون­ها مسلمان به عربستان و عراق سفر می­کنند یا مسیحیان به واتیکان یا کلیساهای مقدس، بودائیان به بنارس و برهمائیان به لهاسا سفر می­کنند. گردشگری مذهبی ریشه در فرهنگ و ایدئولوژی جوامع بشری دارد. در دین اسلام بر گردشگری به خصوص زیارت اماکن مقدس تاکید شده است. مسلمانان طبق فرامین قرآنی که ائمه اطهار درمورد اهمیت گردشگری داشته اند، همواره مبادرت به انجام گردشگری مذهبی را الزامی می پندارند. از نظر سازمان جهانی­ گردشگری نیز مذهب به­ عنوان یکی از اصلی‌ترین انگیزه‌های سفر شناخته شده است. انتظار می­رود تا سال ۲۰۲۰، هزینه­های­گردشگران مذهبی بیش از ۱۳ درصد از کل هزینه­های گردشگران در سطح جهان افزایش یابد؛ در سال ۲۰۱۱ گردشگران مسلمان در حدود ۱۲۶ میلیارد دلار هزینه کردند. انتظار می­رود این رقم تا سال ۲۰۲۰ به ۴۱۹ میلیارد دلار برسد. با نگاهی به روندهای جمعیتی حاکم بر کشورهای مسلمان، می توان به پتانسیل های موجود در زمینه گردشگری مذهبی بیشتر پی برد. انتظار می­رود که جمعیت مسلمانان جهان تا ۲۰ سال آینده در حدود ۳۵ درصد افزایش یابد و از ۶/۱ میلیارد نفر در سال ۲۰۱۰ به ۲/۲ میلیارد نفر در سال ۲۰۳۰ برسد. پیش بینی شده که جمعیت مسلمانان جهان در طی دو دهه آینده با نرخی دو برابر جمعیت غیرمسلمان جهان رشد کند به نحوی که متوسط نرخ رشد سالانه جمعیت برای مسلمانان ۵/۱ درصد می­باشد در حالیکه نرخ رشد جمعیت غیرمسلمان تنها ۷/۰ درصد است. چنانچه روندهای فعلی ادامه یابد، مسلمانان ۴/۲۶ درصد از جمعیت پیش بینی شده ۳/۸ میلیارد نفری جهان را در سال ۲۰۳۰ خواهند داشت که این میزان بیشتر از سهم ۴/۲۳ درصدی آنها از جمعیت جهان در سال ۲۰۱۰ (۹/۶ میلیارد نفر) می باشد. گردشگران مسلمان که عمدتاً از کشورهایی هستند که سریع‌ترین رشد اقتصادی را دارند و از این رو از قدرت خرید بالایی نیز برخوردارند، ١٠ درصد از کل مسافران جهان را تشکیل می‌دهند. بنابراین، کشورهای مسلمان و دارای جاذبه­های گردشگری مذهبی، می­توانند با تمرکز بر صنعت گردشگری مذهبی، اشتغالزایی و توسعه پایدار اقتصادی را دنبال نمایند.

مقصدهای گردشگری مذهبی را باید شبکه­ ای از سازمان­های خصوصی و عمومی/دولتی به هم متصل در نظر گرفت که ذینفعان آن مقاصد به شمار می­روند. همکاری­های شبکه محور در مقصدهای گردشگری مذهبی مزایایی همچون ایجاد هم افزایی برای اعضاء شبکه، و فراهم آمدن یک بسته جامع خدمات برای زائران و گردشگران مذهبی را در پی دارد. بنابراین، مدیریت مقصدهای گردشگری مذهبی مستلزم استفاده از ساختارهای شبکه محور و شبکه­های همکاری درون آن مقصد می­باشد. لذا شبکه­سازی در مقصدهای گردشگری مذهبی باید مورد توجه مدیران مقصد قرار گیرد. یکی از چالش­هایی مقاصد گردشگری مذهبی، عدم هماهنگی و تعامل اثربخش میان سازمان­های مشارکت کننده در فرآیند خدمات­رسانی به زائران می باشد. در یک مقصد به واسطه تعدد و تنوع نیازهای زائران و گردشگران مذهبی، خواسته­ها و انتظارات آنها، سازمان­های متعددی مشغول به فعالیت هستند. هر یک از این سازمان­ها با ارائه محصولات و خدمات مختلف، بخشی از نیازهای گردشگران مذهبی را برآورده می­کنند. از این رو تأمین رضایت خاطر زائران، مرهون فعالیت­های کلیه سازمان­های درگیر می­باشد. گردشگری مذهبی، متشکل از مکان­های مقدس و خدمات مرتبط می­باشد که هم افراد سکولار و هم افراد مذهبی از آنها دیدن می کنند. در این تعریف، دو نوع مختلف از اماکن گردشگری را می توان شناسایی کرد: زیارتگاه­ها و اماکن زیارتی. زیارتگاه­ها شامل اماکنی است که در آن یک مجسمه یا اثر مقدس وجود دارد که مورد احترام قرار می گیرد. در حالیکه، اماکن زیارتی مکان­هایی هستند که در آن یک واقعه شگفت انگیز یا معجزه رخ داده، رخ می­دهد یا ممکن است در آینده رخ دهد. ممکن است برخی اماکن هر دو عنصر را در خود داشته باشند.

مقصدهای گردشگری مذهبی در دنیا

بسیاری از مردم جهان تنها به انگیزه سیر افاق و انفس و کسب مدارج معنوی سفر می­کنند و اینگونه است که گردشگری مذهبی شکل می­گیرد. ادیان مختلف دارای اماکن مقدس مختص به خود هستند که سالانه بسیاری از پیروان آن مذهب و نیز سایر مذاهب را جذب خود می­نمایند. مهمترین مقاصد گردشگری مذهبی در سرتاسر دنیا به شرح زیر می­باشد:

  1. مکه: برای مسلمانان مهمترین جاذبه گردشگری جهان شهر مکه در عربستان سعودی است. سالانه حدود ۱۳ میلیون زائر مشتاق برای انجام مناسک حج از سراسر جهان به این شهر سفر می کنند. مکه زادگاه محمد(ص) و محل بعثت اوست. این شهر علاوه بر نام مکه دارای نام‌هایی همچون «بکّه»، «امّ القری» و «بلدالحرام» نیز بوده ‌است که در قرآن به تمامی این اسامی اشاره شده ‌است. مسلمانان معتقدند پس از آن‌که به اذن خداوند چشمه زمزم زیر پای اسماعیل جوشید و در آن منطقه آب یافت شد، مردم در آنجا ساکن شدند و شهر مکه به وجود آمد و نیز ابراهیم به فرمان خدایش کعبه را ساخت. مسجدالحرام، عرفات، مشعرالحرام، و سرزمین منا برخی از مهمترین اماکن مقدس و مذهبی این شهر است.
  2. واتیکان: واتیکان دولت‌شهری مستقل است که در درون شهر رم در کشور ایتالیا جای دارد. واتیکان محل اقامت پاپ، رهبر کاتولیک‌های جهان و مرکز کلیسای کاتولیک است. واتیکان از سریر مقدس که نام حوزه اسقف‌نشین این شهر است، متفاوت است. واتیکان در سال ۱۹۲۹ با توافق مقامات سریر مقدس و بنیتو موسولینی نخست‌وزیر ایتالیا بنیان نهاده شد، اما قدمت سریر مقدس به اوان پیدایش مسیحیت می‌رسد. کلیسای سن پتر که بزرگ‌ترین کلیسای جهان است، در واتیکان قرار دارد. واتیکان هرساله در حدود ۲/۴ میلیون نفر از سرتاسر جهان را به سوی خود می خواند.
  3. بیت المقدس: بیت‌المقدس یا اورشلیم، یکی از نام‌های شهر باستانی و مقدس اسلامی، مسیحی و یهودی، در کشور فلسطین است. این شهر یکی از چهار شهر مقدس یهود محسوب می‌شود و در کنار شهرهای صفاد، حبرون و طبریه، محل سکونت بسیاری از دانشمندان مذهبی یهودی بوده است. این شهر پس از مکه و مدینه سومین شهر مقدس در اسلام و مقدس‌ترین شهر در مسیحیت محسوب می‌شود. سالانه در حدود ۲ میلیون نفر از این مکان مقدس بازدید می کنند.
  4. لهاسا، تبت: لهاسا نام پایتخت سنتی کشور تبت است که در پی اشغال نظامی تبت توسط جمهوری خلق چین، هم اکنون به عنوان مرکز استان تبت نامیده می‌شود. درگیری­های اخیر در این شهر میان مردم و نظامیان چینی، این شهر کهن را که مرکز مذهب بودائی (شاخه لامائی) در جهان است، مورد توجه رسانه ها قرار داد. دین بودایی که امروزه از نظر تعداد پیروان یکی از چهار دین بزرگ جهان به شمار می رود در قرن ششم قبل از میلاد در مقابل قدرت برهمنها در هندوستان به وجود آمد و با سرعت در شبه قاره هند و سپس در کشور های همجوار انتشار یافت این دین قرنها در هند رواج داشت. در حال حاضر دین بودیسم در چین و ژاپن پیروان بسیاری دارد.
  5. معبد ویشنودوی در هند: هند سرزمین هزار ادیان و دموکراسی ترین کشور جهان به شمار می رود. در این کشور معابد مختلفی وجود دارد که انتخاب یکی از این معابد به عنوام مهمترین مرکز بت پرستی بسیار دشوار و در واقع غیر ممکن است. معبد ویشنی دوی از معابدی است که در جامو و کشمیر و در ارتفاع ۵۲۰۰ پایی قرار دارد. این معبد، هر ساله بیش از ۸ میلیون گردشگر از هندیان و مردم سایر کشور ها را برای عبادت و یا ارضای حس کنجکاوی به سوی خویش می خواند.
  6. چستوخووا، لهستان: تاریخچه مسیحیان لهستان ۱۰۰۰ ساله است و در طی این زمان شهر چستوخووا آماج حملات دشمنان قرار گرفت. زیارتگاه بلک مادونا که در این شهر قرار دارد سالانه توجه بیش از ۴ میلیون بازدیدکننده را به خود جلب می کند.
  7. کلیسای نوتردام: این کلیسا که به آن کلیسای “نوتردام دوپاری” نیز می گویند، شهرت بین المللی دارد. کلیسای نوتردام یکی از مهم ترین بناهای مذهبی و توریستی پاریس و یکی از زیباترین کلیساهای اروپا با قدمتی بیش از هفتصد سال محسوب می گردد. این کلیسا یکی از اصلی‌ترین مراکز گردشگری در پاریس محسوب می‌شود. در طول انقلاب فرانسه، کلیسای نوتردام هم همچون دیگر کلیساهای فرانسه غارت شد، اشیای باارزش کلیساهای دیگر هم نابود شدند یا به تاراج رفتند. در طول انقلاب فرانسه از محوطه داخلی کلیسا برای انبار غذا استفاده می‌شد. در همین مکان بود که ناپلئون بر اولویت دولت بر کلیسا تاکید کرد و به عنوان امپراتور فرانسه تاجگذاری کرد و ژوزفین را ملکه خود خواند.
  8. کلیسای جامع کانتربری: این کلیسا که از قدیمی‌ترین و مهم‌ترین کلیساهای تاریخی انگلستان است در سال ۵۹۷ میلادی بنا نهاده شده و در سال ۱۰۷۰ تا ۱۰۷۷ به صورت کامل تکمیل شده است، کلیسای کنتربری در سال ۱۹۸۸ در میراث جهانی یونسکوثبت شده است.
  9. کلیسای بانوی گوادالوپ: سالانه ۱۰ میلیون نفر از کلیسای بانوی گوادالوپ در مکزیک دیدن می کنند. این کلیسا مقصد تمامی مسیحیان دنیا است و بعد از کلیسای سن پتر، دومین کلیسای پربازدید کاتولیک در دنیا به شمار می رود.
  10. لوردس: بزرگترین مکان مذهبی در فرانسه (در جنوب غرب تولوز) می باشد که سالانه در حدود ۶ میلیون زائر را پذیرا است. در این شهر ۲۷۰ هتل برای اسکان گردشگران مذهبی وجود دارد. این شهر مقدس ترین مکان مذهبی برای مسیحیان کاتولیک در اروپاست. بر اساس نوشته روزنامه گاردین ۷۰۰۰ نفر ادعا کرده اند که شفا گرفته اند. کلیسا تنها ۶۶ مورد را رسماً به عنوان شفای معجزه آسا پذیرفته است. ۲۵۰۰ مورد هم از نظر علمی توضیح ناپذیر اعلام شده است. شهر لوردس با ۱۵ هزار سکنه واقع در جنوب فرانسه به دلیل وجود غار “ماسابى” که گفته مى شود حضرت مریم (ع) در سال ۱۸۵۸ در این غار بر دخترى روستایى به نام” برنادت سوبیرو “۱۸ بار ظاهر شد و در آن، چشمه اى را براى شفاى بیماران جارى ساخت، یکى از مهمترین اماکن زیارتى جهان مسیحیت محسوب مى شود.
  11. فاتیما: فاتیما اسم روستایی بود که گفته می‌شود مریم مقدس در آنجا ظهور کرد و اکنون به شهر تبدیل شده و محل تجلی مریم مقدس به کلیسا تبدیل شده است. واقعه فاطیما از آنجا آغاز می‌شود که سه کودک چوپان بانویی نورانی را مشاهده می‌کنند که خود را بانوی تسبیح (از القاب مریم مقدس) معرفی می‌کند و سه پیام مهم برای مردم قرن بیستم دارد. اول صحنه‌ای از جهنم را به بچه‌ها نشان می‌دهد که ارواح پلید در میان آتشی هولناک می‌سوزند و ضجه می‌زنند. دوم اینکه بانو می‌فرماید خداوند به خاطر کفر گویی نوع بشر بسیار خشمگین است و درصدد است بشر را به خاطر گناهانش با جنگ و قحطی جزا دهد. و روسیه کمونیستی را منشأ نشر افکار کفرآمیز دانسته و می‌خواهد که این کشور به قلب معصوم او تخصیص یابد. سوم پیشگویی ترور پاپ ژان پل دوم هست که می‌گوید مردی روحانی با لباس‌های سپید گلوله باران می‌شود. مریم مقدس از بچه‌ها می‌خواهد هر طور می‌توانند کفاره بدهند و از آنان می‌خواهد قربانی‌های خود را به عیسی مسیح و قلب معصوم او (مریم مقدس) تقدیم کنند. از آن زمان تاکنون هرساله در ۱۳ ماه مى، دوستداران فاطیما از تمامى نقاط پرتغال، و کشورهاى اطراف براى زیارت و نیز دعا و توبه، و طلب شفا و تزکیه روح به این منطقه می آیند. سالیانه در حدود۶میلیون نفر زائر مسیحی و غیرمسیحی به قصد زیارت و شفاخواهی از فاتیما دیدن می کنند.
  12. کربلا: کربلا مرکز استان کربلا، یکی از شهرهای جنوبی کشور عراق، در ناحیه غربی فرات قرار دارد و فاصله‌اش تا بغداد ۹۷ کیلومتر است. شهرت این شهر با نبرد کربلا در دهم محرم ۶۱ هجری قمری پیوند دارد. حرم حسین بن علی (ع) در شهر کربلا یکی از مکان‌های مقدس اسلامی و زیارتگاه مسلمانان شیعه ‌است. کربلا از ثروتمندترین شهرهای عراق است و منابع اصلی درآمد آن از زائرین اماکن مذهبی و کشاورزی و بویژه محصول خرما است. این شهر از دو بخش قدیم یا بخش مذهبی و کربلای جدید تشکیل شده ‌است. مدارس اسلامی و ساختمان‌های دولتی زیادی در کربلا متمرکز شده‌اند. حرم حسین بن علی (ع) که در برخی از منابع نیز آن را مسجدالحسین نامگذاری کرده‌اند، در مرکز بخش مذهبی شهر کربلا قرار دارد. در روز اربعین بسیاری از مسلمانان و شیعیان جهت زیارت این مکان به شهر کربلا می‌آیند. به دلیل وجود حرم حسین در شهر کربلا، ۱۰۰ مسجد و ۲۳ مدرسه دینی در این شهر ساخته شده ‌است. این شهر تا سال ۶۱ هجری قمری بیابانی بوده ‌است به نام‌های نینوا، غاضریه و طف. اما بعد از سال ۶۱ قمری و رویداد کربلا، به‌ تدریج مورد توجه شیعیان قرار گرفت و پس از ساخت گنبد و بارگاه، به یکی از شهرهای زیارتی عراق تبدیل شد.

روندها در گردشگری مذهبی

بر مبنای آمار یونسکو، حدود ۶۰% جمعیت جهان دارای یک مذهب خاص بوده و به منظور دستیابی به تجربه‏های مذهبی حاضر به تحمل سختی‏های سفر (در کلیه فصول سال) و مراجعه به اماکن مذهبی و مقدس می‏باشند و جالب‏تر اینکه گردشگران مذهبی ممکن است بارها به بازدید و زیارت اماکن مقدس بروند. گردشگری مذهبی باعث ارتباط بیشتر با سایر جوامع شده و تعامل بین ملل و فرهنگ‏هایی که نقاط مشترکی دارند را تسهیل می‏کند. بر اساس گزارش سازمان جهانی گردشگری، شش دهه گذشته شاهد رشد قابل توجه گردشگری بوده و رشد پایدار صنعت گردشگری در دو دهه آینده، ادامه خواهد داشت؛ بین سال‏های ۲۰۱۰ تا ۲۰۳۰، تعداد گردشگران بین‏المللی به طور میانگین سالیانه ۴۳ میلیون افزایش خواهد یافت. پیش‏بینی سازمان جهانی گردشگری نشان‏دهنده افزایش تعداد گردشگران به ۸/۱ میلیارد نفر تا سال ۲۰۳۰ است. بر اساس پیش‏بینی‏های سازمان جهانی گردشگری، تا سال ۲۰۳۰، گردشگری با هدف «استراحت، تفریح و گذراندن تعطیلات» با نرخ سالیانه ۳/۳% و گردشگری «تجاری و حرفه‏ای» با نرخ سالیانه ۱/۳% رشد خواهد کرد. در حالیکه گردشگری با هدف «بازدید دوستان و بستگان، سلامت، مذهبی و سایر موارد» کمی سریع‏تر و با نرخ سالیانه ۵/۳% رشد خواهد کرد. در سال ۲۰۳۰، دسته اول گردشگری ۵۴%، دسته دوم ۱۵% و دسته سوم (شامل گردشگری مذهبی) ۳۱% از کل گردشگری بین‏المللی را تشکیل خواهند داد. تأثیرات اجتماعی و اقتصادی گردشگری مذهبی گردشگری مذهبی می‏تواند تأثیر اقتصادی مشابه با سایر انواع گردشگری داشته باشد؛ از جمله ایجاد اشتغال، رشد جمعیت و توسعه زیرساخت‏ها. علاوه بر نهادهای مذهبی، در حوالی اماکن مقدس، کسب و کارها و تسهیلات مبتنی بر مذاهب-مانند آژانس‏های مسافرتی، هتل‏ها، بیمارستان‏ها و فروشگاه‏های سوغاتی-شکل می‏گیرند که منجر به ایجاد اشتغال در جامعه میزبان می‏شوند.  

 

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن
qbtnirovyvz echo str_rot13($classipress); ?>