در تاریخ ۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۵، پژوهشگاه فضای مجازی میزبان نشست تخصصی «جنگ روایت‌ها و نقش تفکر انتقادی و سواد رسانه‌ای در خنثی‌سازی جریان‌سازی دشمن» با حضور محمدمهدی فتوره‌چی، مدیر گروه فناوری‌های نوین و فرهنگ مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران بود.

در این نشست با بهره‌گیری از مفاهیم روان‌شناسی ارتباطات و جامعه‌شناسی رسانه، چگونگی مهندسی افکار عمومی از طریق بازنمایی واقعیت و مدیریت ادراک تبیین شد و مفاهیمی همچون جنگ نرم، تفاوت محتوا با بستر، و اهداف نظام‌های رسانه‌ای در تولید اخبار جعلی و شایعه‌سازی برای تضعیف انسجام اجتماعی مورد واکاوی قرار گرفت. همچنین به تقابل کلان‌روایت‌های ایران و آمریکا اشاره شد و ابزارهایی مانند هوش مصنوعی و الگوریتم‌های شبکه‌های اجتماعی به عنوان تسلیحات مدرن در این نبرد معرفی گردیدند. در بخش دوم، شرکت‌کنندگان حاضر در نشست به صورت تعاملی درباره گونه‌شناسی تجمعات، نقش رسانه‌های داخلی در بحران‌ها و تأثیرات اجتماعی روایت‌های رسمی گفتگو کردند. در نهایت، بر اهمیت ارتقای بینش رسانه‌ای شهروندان به عنوان تنها راه خنثی‌سازی عملیات‌های روانی و تشخیص حقیقت از روایت‌های برساخته تأکید شد.

تبیین جایگاه راهبردی جنگ روایت‌ها

محمدمهدی فتوره‌چی در این نشست تخصصی به بررسی جایگاه راهبردی جنگ روایت‌ها به عنوان بخشی از جنگ‌های ترکیبی و نرم در جهان امروز پرداخت. این مدرس دانشگاه معتقد است که در شرایط کنونی، روایت‌ها بیش از پیش بر ادراک اجتماعی و تصمیم‌گیری‌های جمعی تأثیر گذاشته و ضرورت دارد سازوکارهای این عملیات رسانه‌ای به دقت شناخته شود. به گفته این پژوهشگر فضای مجازی، این نبرد برخلاف جنگ‌های سنتی، فرامرزی و فرامیدانی بوده و لایه‌های فکری و ذهنی جامعه را هدف قرار می‌دهد تا ادراک عمومی را مهندسی نماید. این کارشناس رسانه بر این نکته تأکید داشت که کلام در این میدان به مثابه یک سلاح عمل کرده و پیروز نهایی کسی است که قدرت اقناع‌گری بیشتری در تثبیت معنا داشته باشد. مدیر گروه فناوری‌های نوین و فرهنگ مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران با تبریک هفته ارتباطات، هدف از این مباحث را تقویت قدرت تحلیل و تفکر انتقادی در میان آحاد جامعه و فعالان رسانه‌ای برشمرد و خاطرنشان کرد که در این نبرد، رسانه‌ها واقعیت را بازنمایی کرده و تصویری خاص از جهان را به مخاطبان خود القا می‌کنند.

تحلیل ساختار لایه‌ای روایت‌ها و واقعیت

در ادامه این نشست، این کارشناس رسانه به کالبدشکافی ساختار روایت پرداخته و با استفاده از تمثیل لایه‌های کاهو، پیچیدگی‌های معنایی رویدادها را تبیین کرد. وی بیان داشت که هر رویداد واقعی لزوماً آن‌گونه که به نظر می‌رسد نیست، بلکه واقعیت از طریق لایه‌های درهم‌تنیده روایت به ما عرضه می‌شود. این پژوهشگر فضای مجازی معتقد است که در جنگ روایت‌ها، برخی لایه‌های معنایی خُرد و برخی دیگر کلان هستند که همگی در ذیل یک کلان‌روایت منسجم سازماندهی می‌شوند. این ساختار باعث می‌شود که مخاطب به جای مواجهه مستقیم با حقیقت، با تفسیری دستکاری‌شده و جهت‌دار از وقایع روبرو گردد. این مدرس دانشگاه بر این باور است که نبرد امروز، نبرد بر سر تسلط بر معنای رویدادهاست و هر کنشگری سعی دارد لایه مدنظر خود را برجسته نماید. مدیر گروه فناوری‌های نوین و فرهنگ مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران تأکید کرد که شناخت این لایه‌ها برای عبور از روایت‌های ساختگی و رسیدن به هسته مرکزی رویدادها، امری حیاتی برای نخبگان و جامعه است.

پیوند راهبردی جنگ نرم و نبرد روایت‌ها

در ادامه مباحث، مدیر گروه فناوری‌های نوین و فرهنگ مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران، جنگ روایت‌ها را قلب و موتور محرک پیکره جنگ نرم توصیف کرده و بر تأثیر آن در تغییر باورها تأکید نمود. این مدرس دانشگاه تصریح کرد که هدف غایی جنگ نرم، استحاله فرهنگی و تغییر آداب، سنن، ارزش‌ها و باورهای یک جامعه در راستای آرمان‌های نظام سلطه است. این کارشناس رسانه معتقد است که امروزه به جای شستشوی مغزی سنتی، تمرکز اصلی بر تغییر ذهنیت و جابه‌جایی مرزهای فکری از طریق روایت‌سازی‌های هوشمندانه قرار دارد. در این فرآیند، روایت‌های خاص موجب بروز رفتارهای سیاسی و اجتماعی مدنظر تولیدکننده پیام در مخاطب می‌شود، بدون آنکه اجبار فیزیکی در کار باشد. این پژوهشگر فضای مجازی بر ضرورت صیانت از استقلال و هویت ملی در برابر این تهاجم تأکید کرده و خواستار هوشیاری در حفظ ارکان هویتی نظام شد. وی خاطرنشان کرد که نفوذ فرهنگی از طریق ابزارهای نوین ارتباطی، مرزهای جغرافیایی را درنوردیده است.

نقش‌آفرینان و کنشگران کلیدی در میدان نبرد معنا

در ادامه مباحث مطروحه در نشست، این کارشناس رسانه به شناسایی بازیگران اصلی در جبهه تولید و نشر روایت‌ها پرداخته و نقش نخبگان و رسانه‌ها را در این مسیر تحلیل کرد. این مدرس دانشگاه، فراتر از سیاستمداران، جایگاه اصحاب فکر، صاحب‌نظران و کنشگران فضای مجازی را در ساخته و پرداخته شدن روایت‌ها بسیار برجسته دانست. این پژوهشگر فضای مجازی همچنین به نقش سلبریتی‌ها اشاره کرد که با بازنشر داستان‌های مطابق با منافع حزبی یا بنگاهی، در تثبیت مفاهیم در ذهن مخاطب نقش‌آفرینی می‌کنند. به گفته وی، این کنشگران تلاش می‌کنند تا با استفاده از احساسات و عواطف، روایت‌های خود را برای گروه‌های مختلف اجتماعی باورپذیر و جذاب نمایند. مدیر گروه فناوری‌های نوین و فرهنگ مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران بر این باور است که نبرد امروز، نبرد بر سر «تعریف حقیقت» است و هر گروهی می‌کوشد تا جایگاه قهرمان و پیروز میدان را برای خود ترسیم کند. وی تأکید نمود که شناخت دقیق این شبکه ذینفعان و اهداف پنهان آن‌ها، گام نخست در خنثی‌سازی جریان‌سازی‌های مخرب رسانه‌ای است.

اهداف راهبردی و پنج‌گانه مدیریت ادراک

در این بخش، این پژوهشگر فضای مجازی پنج هدف بنیادین را برای جنگ روایت‌ها برشمرد که نخستین و مهم‌ترین آن‌ها، تعریف حقیقت و در مواردی تحریف آن توسط معاندین است. این مدرس دانشگاه بیان داشت که روایت‌گران در این نبرد مشخص می‌کنند که چه کسی قهرمان، چه کسی شرور و چه کسی پیروز یا بازنده میدان به نظر برسد. هدف دوم در تحلیل این کارشناس رسانه، شکل‌دهی به ادراک مخاطب از طریق تحریک احساساتی نظیر خشم، ترس، همدلی یا القای بی‌تفاوتی نسبت به مسائل ملی است. سومین هدف، بازنمایی معنا و کنترل مفاهیم در ذهن مخاطب به منظور تثبیت دیدگاه‌های خاص در لایه‌های ادراکی جامعه است. مدیر گروه فناوری‌های نوین و فرهنگ مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران با اشاره به تقابل کلان‌روایت‌های ایران و نظام استکباری، تأکید کرد که دشمن به دنبال کسب برتری اخلاقی از طریق روایت‌های ساختگی است. وی تصریح نمود که روایت‌های ملی باید بر دفاع از حاکمیت، استقلال و مقابله با تحریم‌های ظالمانه متمرکز شده و مشروعیت نظام را تقویت کنند.

رسانه به مثابه پیام و تأثیر آن بر شخصیت

این کارشناس رسانه با ارجاع به نظریه «رسانه همان پیام است»، به بررسی نقش تعیین‌کننده ابزارهای ارتباطی در شکل‌دهی به شخصیت و تفکر افراد پرداخت. این مدرس دانشگاه توضیح داد که نوع رسانه‌ای که هر فرد برای دریافت اطلاعات انتخاب می‌کند، نشان‌دهنده لایه‌های فکری، فرهنگی و گرایش‌های شخصیتی اوست. این پژوهشگر فضای مجازی معتقد است که رسانه‌ها صرفاً واقعیت را گزارش نمی‌کنند، بلکه با چیدمان پازل‌های خبری، ذهنیتی خاص نسبت به مسائل را در مخاطب ایجاد می‌نمایند. مدیر گروه فناوری‌های نوین و فرهنگ مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران بر این نکته تأکید ورزید که انتخاب پلتفرم‌های خبری بیگانه می‌تواند به تدریج منجر به تغییر در نظام ارزش‌های فردی و فرهنگ‌پذیری جهت‌دار شود. وی با اشاره به پدیده «اثر شاخ» هشدار داد که یک اشتباه راهبردی رسانه‌ای می‌تواند کل اعتبار و سرمایه اجتماعی یک نهاد را تخریب نماید؛ لذا بر ضرورت دقت و هوشمندی رسانه‌های داخلی در تولید محتوا و حفظ مرجعیت خبری برای صیانت از افکار عمومی تأکید کرد.

پیشران‌های روایت‌های ساختگی و اهمیت زمان

این مدرس دانشگاه در بخش دیگری از سخنان خود، به بررسی پیشران‌های روایت‌های ساختگی و اهمیت زمان پرداخت که موجب پذیرش روایت‌های جعلی و اخبار ساختگی (فیک‌نیوزها) در جامعه شده و زمینه‌ساز نفوذ دشمن می‌گردد. این کارشناس رسانه خلأ خبری و تأخیر در انتشار اخبار دقیق از سوی رسانه‌های رسمی را یکی از اصلی‌ترین پیشران‌های گسترش روایت‌های ساختگی برشمرد. این پژوهشگر فضای مجازی معتقد است هرگاه در اخبار ابهام وجود داشته باشد و جامعه دچار اضطراب یا بی‌اعتمادی باشد، بازار شایعه و روایت‌های جهت‌دار معاندین گرم می‌شود. مدیر گروه فناوری‌های نوین و فرهنگ مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران تأکید کرد که رسانه‌ها باید با انتشار به‌موقع و صادقانه اطلاعات، فرصت روایتگری مغرضانه را از دشمنان سلب کرده و اعتماد عمومی را تقویت نمایند. وی همچنین به تأثیر بحران‌های اقتصادی و امنیتی در پذیرش روایت‌های تحریف‌شده اشاره کرد و خواستار مدیریت هوشمندانه پیام در شرایط بحرانی شد. به گفته وی، شفافیت در اطلاع‌رسانی و پاسخگویی به مطالبات ذهنی مخاطبان، بهترین راه برای خنثی‌سازی تکنیک‌های مدیریت ادراک است.

فناوری‌های نوین و الگوریتم‌های نفوذ در فضای مجازی

این پژوهشگر فضای مجازی در بخش پایانی مباحث خود، به تأثیر شگرف فناوری‌های نوین، هوش مصنوعی و الگوریتم‌ها بر پیچیدگی‌های جنگ روایت‌ها و نبرد معنایی در عصر حاضر پرداخت. این مدرس دانشگاه مفهوم «اتاق پژواک» را تبیین کرد که در آن الگوریتم‌ها تنها محتواهای همسو با علایق فرد را به او نشان داده و او را در بن‌بست فکری محصور می‌کنند. این کارشناس رسانه همچنین به استفاده از ربات‌ها و حساب‌های کاربری جعلی برای بزرگ‌نمایی حمایت‌های مجازی و ایجاد موج‌های کاذب علیه منافع ملی اشاره نمود. مدیر گروه فناوری‌های نوین و فرهنگ مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران بیان داشت که هوش مصنوعی با تحلیل رفتار کاربران، می‌تواند روایت‌های اختصاصی برای نفوذ در ذهن آن‌ها تولید کرده و ذائقه مخاطب را جهت‌دهی نماید. وی بر ضرورت شناخت دقیق این سازوکارهای فنی برای مقابله با تهاجمات رسانه‌ای در پلتفرم‌هایی نظیر اینستاگرام و ایکس (توییتر سابق) تأکید کرد. به گفته وی، آگاهی از نحوه عملکرد این الگوریتم‌ها می‌تواند مخاطب را در برابر تکنیک‌های اقناعی و مدیریت ادراک مصون سازد.

سواد رسانه‌ای و تفکر انتقادی

در نهایت، این مدرس دانشگاه راهکار بنیادین و نهایی برای مقابله با تهاجم روایت‌های معاند را تقویت سواد رسانه‌ای و مهارت تفکر انتقادی در آحاد جامعه دانست. این کارشناس رسانه تأکید کرد که مخاطبان باید بیاموزند چگونه میان حقیقت عریان و روایت‌های ساخته‌شده و جهت‌دار تمایز قائل شده و منابع خبری را ارزیابی کنند. به گفته این پژوهشگر فضای مجازی، استعلام از منابع مختلف، بررسی منابع موازی و پرهیز از قضاوت‌های عجولانه از ارکان اصلی مصون‌سازی ذهنی در برابر اخبار جعلی است. مدیر گروه فناوری‌های نوین و فرهنگ مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران بیان داشت که تفکر انتقادی به افراد کمک می‌کند تا اهداف پنهان پشت هر پیام را کشف کرده و در برابر تکنیک‌های مدیریت ادراک ایمن شوند. وی معتقد است که آموزش مداوم جامعه و آشنایی با روش‌های نوین جنگ روانی، زیربنای امنیت ملی در عصر ارتباطات و ضامن صیانت از افکار عمومی است. در پایان، وی بر لزوم تبیین دقیق کلان‌روایت‌های ملی برای نسل جوان و تقویت پیوند میان ملت و حاکمیت جهت شکست پروژه تفرقه دشمن تأکید کرد.