مؤسسه رحمان (رشد حمایت اندیشه) در این نشست تخصصی، میزبان جمعی از پژوهشگران و صاحب‌نظران این حوزه بود تا ابعاد گوناگون این مفهوم کلیدی در مدیریت بحران و حکمرانی شهری را به بحث بگذارند. در این میزگرد، تاب‌آوری نه صرفا به‌عنوان واژه‌ای رایج، بلکه به‌مثابه چارچوبی تحلیلی و کاربردی بررسی شد؛ چارچوبی که در پیوند با تجربه‌های تاریخی، تحولات علمی و واقعیت‌های اجتماعی ایران، نیازمند بازاندیشی و بومی‌سازی است. طرح دیدگاه‌های متنوع در این نشست، تصویری چندلایه از وضعیت کنونی و چشم‌انداز آینده تاب‌آوری در ایران ترسیم کرد.

در این نشست، دکتر حسین ایمانی جاجرمی، رییس مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی، نوید بهزادی‌فر، دانشجوی دکتری جامعه‌شناسی اقتصادی و توسعه دانشگاه فردوسی مشهد، محمد ایران‌منش، دانش‌آموخته اقتصاد دانشگاه کنت انگلستان، مدرس مدیریت بازاریابی دانشگاه تهران و محمدمهدی نمازی، دانشجوی دکتری جامعه‌شناسی اقتصادی و توسعه دانشگاه فردوسی مشهد حضور داشتند.

تاب‌آوری در زمانه

ایمانی جاجرمی در ابتدای این میزگرد، بحث خود را با نگاهی تاریخی آغاز کرد و با طرح این پرسش که «چه عاملی موجب دوام ایران در طول تاریخ شده است»، تلاش کرد مفهوم تاب‌آوری را در بستر تجربه زیسته ایرانیان تحلیل کند. به گفته او، جامعه ایران در طول قرون متمادی، بارها با بحران‌های سهمگین طبیعی و انسانی مواجه شده، اما هر بار توانسته است خود را بازسازی کند و به حیاتش ادامه دهد.

او این تداوم را حاصل نوعی «انعطاف‌پذیری تاریخی» دانست؛ ویژگی‌ که به جامعه ایرانی امکان داده است تا در مواجهه با شرایط سخت، به‌جای فروپاشی، مسیر سازگاری را در پیش گیرد. جاجرمی این وضعیت را به درختی تشبیه کرد که در برابر باد خم می‌شود اما نمی‌شکند.

از نگاه جاجرمی، یکی دیگر از عوامل مهم در این تاب‌آوری، نحوه مواجهه ایرانیان با «دیگری» بوده است. او توضیح داد: در بسیاری از مقاطع تاریخی، نیروهای خارجی نه حذف شده‌اند و نه به‌طور کامل مسلط باقی مانده‌اند، بلکه در فرآیندی پیچیده، در فرهنگ ایرانی جذب شده‌اند. نمونه بارز این امر، پیوند میان اسلام و فرهنگ ایرانی است که هم به تداوم اسلام کمک کرده و هم موجب غنای فرهنگی ایران شده است.

ایمانی جاجرمی همچنین به توانایی جامعه ایرانی در تبدیل تهدید به فرصت اشاره کرد و نمونه‌هایی تاریخی را برشمرد که در آن‌ها بحران‌ها به زمینه‌ای برای نوزایی بدل شده‌اند.

 او معتقد است این تجربه تاریخی، نوعی «دانش ضمنی تاب‌آوری» را در بطن جامعه ایران شکل داده؛ دانشی که خود را در قالب همکاری‌های جمعی، توافق‌های اجتماعی و استمرار فرهنگی نشان می‌دهد.

ریسک‌های نوظهور و ضرورت بازاندیشی

این جامعه‌شناس در ادامه با اشاره به تغییر ماهیت بحران‌ها در قرن بیست‌ویکم، هشدار داد که دیگر نمی‌توان صرفا به تجربه تاریخی تکیه کرد.

به گفته او، بحران‌های امروز، ماهیتی ترکیبی دارند؛ از اقتصاد و محیط زیست گرفته تا سیاست و هویت، همگی درهم تنیده شده‌اند و نوعی «ابرخطر» را شکل داده‌اند.

ایمانی جاجرمی تأکید کرد که در چنین شرایطی، مفهوم تاب‌آوری باید بومی‌سازی شود و از سطح نظری به عرصه سیاست‌گذاری عمومی و زندگی روزمره بیاید.  در همین راستا، وی پیشنهاد ایجاد «جایزه ملی ابتکارات محلی» را مطرح کرد تا تجربه‌های خلاقانه مردمی شناسایی و تقویت شوند.

ابعاد تاب‌آوری شهری و چالش‌های حکمرانی

ایمانی جاجرمی در بخش دیگری از سخنان خود، تاب‌آوری شهری را دارای سه بعد اصلی دانست: اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی.

او توضیح داد که وضعیت کسب‌وکارها، سطح نابرابری، امنیت معیشتی و کیفیت محیط زیست، همگی در میزان تاب‌آوری یک شهر نقش دارند.

جاجرمی در حوزه حکمرانی نیز بر ضرورت ایجاد ساختارهای مشارکتی و منعطف تأکید کرد و نسبت به رویکردهای متمرکز و ایزوله هشدار داد. به گفته او، تجربه‌هایی مانند شورایاری‌ها نشان داده‌اند که محدودیت‌های ساختاری می‌توانند مشارکت واقعی مردم را  کاهش دهند.

او همچنین مفهوم «رهبری مردمی» را مطرح کرد و آن را یکی از ارکان اساسی تاب‌آوری دانست؛ رهبری‌ که از دل جامعه برمی‌خیزد و محدود به نخبگان نیست.

از علم تا شعار مدیریتی

در ادامه نشست، نوید بهزادی‌فر با رویکردی مفهومی‌تر به موضوع پرداخت و بر پیچیدگی این مفهوم تأکید کرد. او گفت: تاب‌آوری را نباید صرفا به معنای «بازگشت به وضعیت اولیه» دانست، بلکه باید آن را به‌عنوان فرآیندی پویا از یادگیری، سازگاری و تحول در نظرگرفت.

این مفهوم ابتدا در علوم مهندسی و اکولوژیک مطرح شد، اما به‌تدریج وارد حوزه‌های اجتماعی و روان‌شناسی شد و اکنون به مفهومی چندبعدی تبدیل شده است.

بهزادی‌فر در بخش مهمی از سخنان خود، نسبت به استفاده ابزاری از مفهوم تاب‌آوری هشدار داد و گفت: در برخی موارد، این مفهوم به پوششی برای نادیده‌گرفتن مسئولیت‌های ساختاری تبدیل شده و به‌جای اصلاح ریشه‌ای مشکلات، از مردم انتظار تحمل می‌رود؛ درحالی که تاب‌آوری باید با عدالت، تغییر و بهبود همراه شود و اگر صرفا به معنای بازگشت به وضعیت گذشته باشد، می‌تواند حتی نامطلوب تلقی شود.

او همچنین به ابزارهای سنجش تاب‌آوری اشاره کرد و افزود: مدل‌هایی مانند شاخص‌های آسیب‌پذیری و شاخص‌های پایه تاب‌آوری، تلاش دارند این مفهوم را به‌صورت عملیاتی اندازه‌گیری کنند، اما در صورت عدم اتصال به واقعیت‌های اجتماعی، کارایی محدودی  خواهند داشت.

تجربه‌های میدانی و روایت بحران

محمد ایران‌منش، دیگر سخنران این میزگرد، با تکیه بر تجربه‌های میدانی خود در بحران‌های مختلف، از جمله زلزله‌ها و سیل‌ها، به بررسی عملی مفهوم تاب‌آوری پرداخت. او با اشاره به دهه‌ها فعالیت در این حوزه، بر اهمیت تجربه‌های زیسته تأکیدکرد و یکی از مشکلات اساسی را نبود مستندسازی این تجربه‌ها دانست و گفت بسیاری از درس‌های مهم بحران‌ها به دلیل ثبت‌نشدن، از بین رفته‌اند.

با اشاره به نمونه‌های بین‌المللی از جمله زلزله کوبه در ژاپن تأکید کرد: در بسیاری از بحران‌ها، این مردم هستند که نقش اصلی را در نجات جان یکدیگر ایفا می‌کنند. در آن زلزله، بخش عمده‌ای از نجات‌یافتگان توسط همسایگان نجات داده شدند، نه نیروهای رسمی.

ایران‌منش  به غلبه رویکرد واکنشی، نگاه بالا به پایین، ضعف شفافیت و بی‌اعتمادی میان دولت و مردم اشاره کرد و این عوامل را مانعی جدی در مسیر تاب‌آوری دانست. در مقابل این کاستی‌ها، ایران‌منش به نمونه‌های موفق مردمی اشاره کرد؛ از مدیریت محلی سیلاب‌ها گرفته تا احیای تالاب‌ها و ایجاد اشتغال در مناطق آسیب‌دیده.

او تأکید کرد: این تجربه‌ها نشان می‌دهند مردم از ظرفیت بالایی برای خلاقیت و اقدام برخوردارند، اما نیازمند حمایت و بسترسازی هستند. باید به ضرورت ثبت این تجربه‌ها، تقویت نهادهای مدنی و برنامه‌ریزی مرحله‌ای برای حل مسائل توجه ویژه‌ای داشته باشیم.

دقت مفهومی؛ حلقه مفقوده

در بخش پایانی نشست، محمدمهدی نمازی با رویکردی نظری به موضوع پرداخت و بر ضرورت دقت در تعریف مفاهیم تأکید کرد. او گفت: در علوم اجتماعی، بسیاری از مفاهیم بدون مرزبندی روشن به کار می‌روند و این امر موجب ابهام می‌شود. مفهوم تاب‌آوری در علوم مهندسی و روان‌شناسی تعریف مشخص‌تری دارد، اما در جامعه‌شناسی همچنان با ابهام مواجه است. او پرسش‌هایی اساسی مطرح کرد: آیا جامعه را می‌توان یک سیستم با مرزهای مشخص دانست و فروپاشی اجتماعی دقیقا به چه معناست؟  به گفته نمازی، بدون پاسخ به این پرسش‌ها، سیاست‌گذاری در این حوزه فاقد بنیان نظری خواهد بود.

از تاب‌آوری تا تحول

آنچه از مجموع سخنان این چهار صاحب‌نظر برمی‌آید، تصویری چندبعدی از تاب‌آوری است؛ مفهومی که دیگر نمی‌توان آن را صرفا به معنای تحمل یا بازگشت دانست. تاب‌آوری در معنای عمیق خود، به توانایی یادگیری، تغییر، پیشگیری و بازسازی اشاره دارد. در این نشست تأکید شد که تاب‌آوری بدون عدالت و اصلاح ساختارهای حکمرانی، می‌تواند به یک شعار بی‌محتوا بدل شود.  همچنین تجربه تاریخی ایران نشان می‌دهد که جامعه ظرفیت بالایی برای مشارکت دارد، اما این ظرفیت نیازمند حمایت نهادی و اعتماد متقابل است. در نهایت، می‌توان گفت تاب‌آوری واقعی در سطح محلی و در میان مردم شکل می‌گیرد؛ جایی که همسایگان، نهادهای مدنی و رهبران محلی نقش اصلی را ایفا می‌کنند. مستندسازی تجربه‌ها، ایجاد زبان مشترک میان دانشگاه و جامعه و حرکت از رویکردهای واکنشی به پیشگیرانه، از جمله الزامات اساسی برای تحقق این هدف به شمار می‌رود.

* منتشره در روزنامه اطلاعات (سه‌شنبه ۸ اردیبهشت ۱۴۰۵)