دکتر حسین ایمانی جاجرمی | رئیس موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران

دانشگاه از مهمترین نهادهای جامعه مدرن است. مهمترین کارکردهای آشکار این نهاد عبارتند از:

1. آموزش متخصصان برای سازمان‌های تخصصی.
2. گسترش دامنه شناخت‌های علمی از مسائل طبیعی و بشری.
3. تربیت شهروندان برای زیست در جوامع در معرض دگرگونی‌های و تغییرات دائمی.

با تبدیل جوامع از وضعیت کشاورزی به وضعیت صنعتی، نیاز به آموزش عمومی گسترش پیدا کرد. به عبارت دیگر می توان گفت جامعه صنعتی آموزش‌های رسمی را عمومیت بخشید و سازمان‌های تخصصی و ویژه ای را برای آموزش افراد در سطوح مختلف تاسیس کرد زیرا جامعه صنعتی و جامعه پساصنعتی بدون متخصصان و سازمان‌های تخصصی امکان زیست ندارد. همین نیاز بود که گسترش آموزش و اجرای آن در قالب آموزش‌های همگانی را الزامی کرد و ضرورت تاسیس نهادهای آموزشی عالی و تخصصی را پدید آورد.  

درباره اهمیت نهاد آموزش و سازمان‌های مرتبط با آن همچون مدارس و دانشگاه‌ها و مسائلی که دارند نظریه‌های جامعه‌شناسی مباحث مهمی را طرح کرده‌اند. برای مثال چشم‌انداز کارکردگرا[1] با تاکید بر اهمیت و ضرورت همبستگی اجتماعی برای جوامع مدرن یکی از کارکردهای مهم و اصلی نهاد آموزش را توجه به مساله همبستگی اجتماعی و اجتماعی کردن اعضای جامعه بر اساس ارزش‌ها و هنجارهای ضروری برای تولید و نگهداشت همبستگی اجتماعی می داند. حتی امیل دورکیم از بنیان گذاران جامعه شناسی که اندیشه‌های در شکل‌گیری چشم انداز کارکردگرایی نقش اصلی را دارد بر مساله آموزش اخلاقی از طریق موسسات آموزشی نوین تاکید کرده است. به نظر این جامعه شناس کلاسیک این موسسات هم تامین‌کننده دانش و آموزش‌های ضروری برای اعضا جامعه در ایفای نقش اقتصادی‌شان در جامعه مدرن هستند و هم کارکرد اجتماعی کردن افراد و بنای همبستگی را در گروه‌های اجتماعی و جامعه انجام می دهند.

از منظر چشم‌انداز تضاد[2]ایده کارکردی برای نهادهای آموزشی همراه با محدودیت‌هایی است زیرا به مسائلی چون نقش آموزش در بازتولید قشربندی اجتماعی و مساله محدودیت‌های ساختاری در برابر افراد متعلق به طبقه پایین و کارگر  در بهره‌مندی از فرصت‌های آموزشی توجه ندارد. این چشم‌انداز به مسائلی همچون برنامه درسی پنهان می‌پردازد که طی آن اجتماعی کردن اعضای طبقه کارگر برای پذیرش موقعیت طبقاتی خود با وجود ظاهر مساوات طلبانه ساختار و برنامه‌های آموزشی در حال انجام است. همچنین باید به چشم‌انداز تعامل نمادین[3] اشاره کرد که به سطح خرد تعامل‌های و روابط اجتماعی میان کنشگران مختلف در نهادهای آموزشی از جمله روابط میان اساتید و دانشجویان یا روابط میان آموزگاران و دانش‌آموزان توجه دارد. این مرور مختصر چشم‌اندازهای جامعه‌شناختی به و نهاد آموزش نشان‌دهنده پیچیدگی این نهاد، روابط گوناگون آن با نهادها و افراد و سطوح مختلف تحلیل برای فهم است.

در دنیای امروز مدارک دانشگاهی اهمیت زیادی دارند. از آن جایی که راه دستیابی به شغل مناسب و درآمد کافی از طریق مدارک آموزشی می گذرد در جامعه امروز این مدارک نقش مهمی در ایجاد فرصت برای تحرک اجتماعی و اقتصادی افراد دارند و دانشگاه تنها نهادی است که می تواند این مدارک با ارزش را به افراد اعطا کند.  

زمانه‌ای که اکنون در آن زندگی می کنیم با بحران‌های گوناگون مواجه است. شمار و گستره بحران‌ها آن چنان زیاد شده است که در بسیاری مواقع جوامع با چندین بحران[4] درگیر هستند. این بحران یا همزمان روی می دهند یا به شکل آبشار پشت سر هم اتفاق می‌افتند.

دانشگاه هم مانند همه نهادهای جامعه امروز با بحران‌ها مواجه است. این بحران می‌توانند در درون دانشگاهی باشند (بحران در دانشگاه) یا می‌توانند بحران‌های عامی همچون جنگ و فروپاشی اقتصادی باشند که بر دانشگاه هم اثر‌گذار هستند (دانشگاه در بحران) و آن را دچار بحران کنند.

دانشگاه از جمله دارایی‌های مهم جوامع امروزی محسوب می‌شود. این دارایی‌ها را می‌توان حسب سرمایه به شرح زیر برشمرد:

یک) سرمایه انسانی دانشگاه شامل هیات علمی، دانشجویان و کارکنان دانشگاه.

دو) سرمایه علمی دانشگاه شامل دانش تولید شده، دانش در حال تولید و دانش ذخیره شده دانشگاه.

سه) سرمایه کالبدی دانشگاه شامل ساختمان‌ها، تجهیزات و ابزار دانشگاه.

چهار) زیرساخت‌های اجتماعی دانشگاه شامل فضا و مکان دانشگاه به عنوان مکان تعامل اجتماعی میان گروه‌های اجتماعی مختلف و سرمایه اجتماعی تولید‌شده در آن‌ها.

این‌ها بخشی از سرمایه‌هایی هستند که دانشگاه را به یک دارایی ارزشمند برای جامعه بدل کرده و از این رو توجه به بحران‌هایی که به دانشگاه صدمه می زنند یا آن را دچار چالش می‌کنند و کاهش یا رفع آن‌ها اهمیت زیادی دارد.

می‌توانیم برای آنکه ارزیابی از وضعیت مدیریت بحران در دانشگاه خود داشته باشیم مهمترین مسائل آن را در قالب 14 پرسش زیر طرح کنیم. پاسخ به این پرسش‌ها وضعیت مدیریت بحران دانشگاه و ظرفیت واکنش به بحران[5] آن را نشان می‌دهد که می‌توان سه وضعیت مطلوب، قابل پذیرش یا نیازمند توجه و رسیدگی داشته باشد. این پرسش‌ها عبارتند از:

1. آیا دانشگاه سیاست و برنامه‌های مدیریت بحران دارد؟
2. آیا دانشگاه بحران‌های مقابل خود را چه درونی و چه بیرونی شناسایی کرده است؟
3. آیا دانشگاه بحران‌های مقابل خود را ارزیابی کرده است؟
4. آیا دانشگاه بحران‌های مقابل خود را از منظر اهمیت و ضرورت دسته‌بندی کرده است؟
5. آیا دانشگاه تیم متخصصان مدیریت بحران دارد؟
6. آیا دانشگاه برنامه‌ای برای همکاری با نهادهای حامی و همکار خود در بیرون از دانشگاه مانند شهرداری، سازمان‌های درمانی و آتش‌نشانی‌ها در هنگام بحران دارد؟
7. آیا دانشگاه بحران‌های گذشته و تجربه‌شده را مستند‌سازی کرده است؟
8. آیا براساس این تجربه‌ها و مستندات، سیاست‌ها و برنامه‌های مدیریت بحران دانشگاه تدوین شده است؟
9. آیا دانشگاه با دانشگاه‌های دیگر کار گروه مشترک مدیریت بحران برای اشتراک تجربه‌ها و هماهنگی سیاست‌ها و برنامه‌ها ایجاد کرده است؟
10. آیا کارکنان و دانشجویان در زمینه مدیریت بحران آموزش دیده‌اند؟ آیا آن‌ها در طراحی، اجرا و پایش سیاست‌های مدیریت بحران مشارکت دارند؟
11. آیا در چارچوب مسوولیت اجتماعی با محلات پیرامون دانشگاه برنامه مشترک مدیریت بحران تهیه شده است؟
12. آیا دانشگاه نقشه فضاها و اماکن امن را در ساختمان‌های دانشگاه تهیه کرده است؟ آیا این نقشه تمرین شده است؟ آیا نقشه به روز است؟
13. آیا مسیرهای ارتباطی برای پیام‌رسانی، ارتباط و گفتگو در هنگامه بحران و جایگزین‌های آن‌ها با تاکید بر موضوع سلامت روان تعریف و اجرا شده‌اند؟
14. آیا ارزیابی تاثیرات اجتماعی بحران با توجه به جنسیت، طبقه اجتماعی و منشاء اجتماعی کارکنان و دانشجویان دانشگاه انجام شده است؟

این مرور مختصر بر نقش دانشگاه و ارزش آن برای جوامع امروزی حکایت از ضرورت اتخاذ تدابیر برای محافظت از این دارایی گرانبها دارد. در زمانه فزونی بحران‌ها یک تدبیر مهم «مدیریت بحران در دانشگاه‌ها» است.

مشاهده فیلم این سخنرانی در کانال آپارات از اینجا

مشاهده فیلم این سخنرانی در کانال یوتیوب از اینجا