دکتر محمدمهدی فتوره‌چی؛ پژوهشگر اجتماعی و مدیر گروه فناوری‌های نوین و فرهنگ موسسه
 

در سال‌های اخیر، افزایش افسردگی، ناامیدی و سایر آسیب‌های روانی در جوامع معاصر، سلامت روان را به یکی از مسائل محوری خانواده‌ها و جامعه تبدیل کرده است. در چنین شرایطی، رسانه‌ها و به‌ویژه مستندهای اجتماعی می‌توانند نقشی مؤثر در آگاه‌سازی عمومی، کاهش تابوها و ایجاد گفت‌وگوی اجتماعی پیرامون این آسیب‌ها ایفا کنند. مستند «آخرین نامه» تلاشی در همین راستاست؛ اثری که با روایتی انسانی و پژوهش‌محور، مسئله خودکشی را از زاویه‌ای اجتماعی و قابل فهم برای عموم مردم مورد توجه قرار می‌دهد.

این مستند توانسته است مسئله‌ای عمیق، تلخ و پیچیده را با نگاهی انسانی و زبانی قابل فهم بازگو کند، بی‌آنکه به ساده‌سازی افراطی یا تحریک صرف احساسات بسنده کند. حضور کاراکتری با پیش‌زمینه پژوهش اجتماعی، به روایت اثر عمق بیشتری داده و امکان همراهی هم‌زمان مخاطب با اندیشه و احساس را فراهم کرده است. چنین رویکردی، فهم خودکشی را از سطح یک کنش فردی فراتر می‌برد و آن را در بستر اجتماعی و خانوادگی‌اش قرار می‌دهد.

خودکشی، متأسفانه، به یکی از مسائل مبتلابه جوامع امروز تبدیل شده است و کمتر خانواده‌ای را می‌توان یافت که به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم با آن مواجه نشده باشد؛ چه از طریق تجربه شخصی و چه از طریق اطرافیان. همین واقعیت، ضرورت پرداختن عمومی و رسانه‌ای به این موضوع را برجسته می‌کند. رسانه‌هایی با دامنه مخاطب گسترده‌تر، به‌ویژه رسانه ملی و شبکه‌های مستند، می‌توانند نقش مهمی در افزایش حساسیت اجتماعی، ارتقای آگاهی عمومی و کاهش انگ‌های مرتبط با آسیب‌های روانی ایفا کنند.

افزایش سواد روانی جامعه نیازمند بهره‌گیری از ابزارهای متنوع فرهنگی و رسانه‌ای است. اثرگذاری واقعی یک فیلم یا مستند زمانی محقق می‌شود که ذهن مخاطب پس از تماشای اثر همچنان درگیر موضوع باقی بماند. یک تولید اثر گذار باید بتواند ذهن مخاطب را وادار کند چند روز درباره آنچه دیده است مشغول کند تا در حد توانش گامی در پیشگیری از آسیب‌ها بردارد، در این صورت می‌توان گفت اثر، کارکرد اجتماعی اش  محقق شده است. در واقع، مستند اجتماعی صرفاً یک محصول فرهنگی نیست، بلکه بستری برای تأمل، گفت‌وگو و کنش اجتماعی محسوب می‌شود.

در عین حال، آثار اجتماعی به‌ویژه در حوزه سلامت روان، بهتر است در بخش‌های پایانی خود با ارائه توصیه‌ها و راهکارهای عملی برای مواجهه با بحران‌ها همراه باشد. جامعه امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند گفت‌وگو با افرادی است که احساس ناامیدی، افسردگی دارند یا منزوی هستند. اگر رسانه‌ها بتوانند چنین گفت‌وگویی را احیا کرده و آن را به امری ضروری تبدیل کنند، می‌توان امیدوار بود که جامعه به‌تدریج به سمت سلامت روان بیشتری حرکت کند. در این چارچوب، آگاه‌سازی عمومی نه یک اقدام حاشیه‌ای، بلکه نخستین و ضروری‌ترین گام در مسیر پیشگیری از آسیب‌های روانی در خانواده و جامعه به شمار می‌آید.