مجله معتبر «کیهان هفته» در شماره ۵۶ مورخ یکشنبه ۱۸ آذر ۱۳۴۱، گزارشی مفصل و روشنگر از مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی با عنوان «مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران: نقائص و مشکلات شهر تهران» منتشر کرده است که تصویری گویا از مأموریت‌های پیشگامانه و دغدغه‌های محوری مؤسسه در آن دوران را ارائه می‌دهد.

این گزارش، که ۶۰ سال پیش (در زمان انتشار، ۴ سال پس از تأسیس مؤسسه در سال ۱۳۳۷) به چاپ رسیده است، نشان می‌دهد که مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی از همان ابتدا با هدف درک و حل مسائل اجتماعی ایران، به ویژه چالش‌های ناشی از توسعه و تغییرات شهری، تأسیس شده بود.

مقاله کیهان هفته با اشاره به دیدگاه اگوست کنت درباره دو فطرت «خودخواهی» و «غیرخواهی» در انسان، بر نقش «غیرخواهیدر ایجاد مدنیت و نوعدوستی تأکید می‌کند. این مقدمه فلسفی، بنیان فکری مؤسسه را در پیوند دانش جامعه‌شناسی با رفاه اجتماعی و حل مشکلات مردم تبیین می‌کند. در این گزارش تأکید شده است که توسعه علوم اجتماعی پس از جنگ جهانی دوم و آگاهی از روابط پیچیده انسانی، اهمیت فزاینده‌ای یافته و رسالت این علم را در تغییر این روابط به سوی رفاه بیشتر انسان‌ها می‌داند.

بخش عمده‌ای از گزارش به واکاوی «نقائص و مشکلات شهر تهران» اختصاص دارد. مؤسسه در سال ۱۳۴۱ به صورت فعال در مطالعه پدیده‌هایی چون:

• مرفولوژی و اکولوژی شهری: بررسی قشر و هیئت شهر، نحوه تطابق شهرنشینان با محیط مسکونی، هجوم به شهر، تراکم، تمرکز و پیدایش محلات فقیرنشین.
• بی‌برنامگی و سوداگری زمین: انتقاد از گسترش بی‌قاعده تهران که به جای قانون شهرسازی، تابع بورس‌بازی و زمین‌خواری است.
• تمرکز امکانات و سرمایه در پایتخت: نقد بر انحصار ارزش‌های اجتماعی و سرمایه‌ها در دست عده‌ای معدود، در حالی که این منابع باید صرف کارهای تولیدی و عام‌المنفعه شوند.
• مشکلات زیرساختی و خدماتی: کمبود امکانات در شهرهای اطراف تهران و هجوم مردم به پایتخت که خود باعث افزایش مشکلات ترافیکی، آلودگی و مسائل زیست‌محیطی می‌گردد.
• مهاجرت از شهرستان‌ها به تهران: به عنوان یک مشکل بزرگ که منجر به تمرکز سرمایه‌گذاری‌ها و بروز بیماری‌های روحی و روانی (مانند بیکاری، فقر، کمبود بهداشت و حتی خودکشی) می‌شود.

این گزارش همچنین تصریح می‌کند که مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی در آن زمان دارای سه نوع فعالیت محوری بوده است:

1. فعالیت آموزشی: ارائه دروس نظری و عملی در دوره تکمیلی توسط اساتیدی چون دکتر صدیقی (جامعه‌شناسی عمومی، روش‌های تحقیق)، دکتر صناعی (روانشناسی اجتماعی، مردم‌شناسی اجتماعی)، دکتر تهرانی (مقدمات علم اقتصاد) و دیگر اساتید برجسته.
2. فعالیت تحقیقی و تألیف و ترجمه: انجام سمینارهای پژوهشی (مانند سمینار بررسی مسائل عمرانی سیستان و بلوچستان با همکاری شرکت ایتال‌کنسولت) و مطالعات میدانی (از جمله تحقیق مشترک با یونسکو در ایران و تونس درباره مهاجرت روستاییان به شهرها).
3. فعالیت رایزنی: ارائه نتایج پژوهش‌ها و مشاوره‌های علمی به سازمان‌ها و نهادهای دولتی (مانند وزارت صنایع و معادن) برای حل مسائل اجتماعی.

کیهان هفته با اشاره به اینکه تنها چند سالی است که جامعه‌شناسی به صورت علمی در ایران باب شده است و رواج این رشته مدیون دانش‌آموختگان جوان بازگشته از اروپا است، مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران را به عنوان بنیان‌گذار و نهادی پیشگام در ترویج و انتشار علوم اجتماعی در ایران معرفی می‌کند. این مؤسسه در آن زمان وابسته به دانشکده ادبیات دانشگاه تهران بود.

این گزارش نه تنها سندی تاریخی از فعالیت‌های مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی است، بلکه نشان می‌دهد این مؤسسه از همان بدو تأسیس، نقشی حیاتی در شناخت و مواجهه با مسائل اجتماعی-اقتصادی کشور، به ویژه در حوزه شهری، ایفا کرده و از پیشگامان تولید دانش کاربردی در علوم اجتماعی ایران بوده است. این دستاوردها و دغدغه‌ها، همچنان پس از سال‌ها، خط‌مشی بسیاری از فعالیت‌های پژوهشی و رسالت اجتماعی مؤسسه را تشکیل می‌دهد.

دانلود اصل گزارش کیهان هفتگی از اینجا