دکتر اسدالله نقدی؛ استاد جامعه‌شناسی شهری و توسعه

ایران سرزمین بلاها و برخاستن‌هاست
از گذشته‌های دور، تاریخ ایران مملو از فجایع و حوادث بی‌شمار است؛ از زلزله‌های بزرگ و مکرر و جنگ‌های بی‌پایان تا سیل و خشکسالی و دیگر فجایع و حتی ریزگرد و آلودگی‌ها. این روزها که کشور درگیر جنگ تحمیلی دیگری شده است، در حالی که زخم‌های پیشینِ سیل و زلزله و جنگ هنوز ترمیم کامل نشده، سبب می‌شود که پرداختن به مسئله تاب‌آوری اجتماعی و روانی اهمیت و ضرورت دوچندان پیدا کند.

جامعه جدید به تعبیر گیدنز و به‌ویژه «اولریش بک» آلمانی در کتاب «جامعه مخاطره»، مستعد و بلکه آبستن انواعی از مخاطرات با منشأ انسانی و طبیعی است؛ مانند:

• جنگ‌ها

• زلزله

• تغییرات اقلیمی

• آتش‌سوزی‌ها

• همه‌گیری‌ها

• حملات سایبری

ایرانِ ما تقریباً در همه مخاطرات پیش‌گفته مستعد و دارای تجربه تکرارهای بزرگ و سخت است و همین، ضرورت پرداختن به تاب‌آوری اجتماعی، روانی و اقتصادیِ جوامع و شهرها را دوچندان می‌کند. تجربه زلزله‌های بزرگی چون بم، طارم، سرپل، ورزقان و...، جنگ‌های اخیر و خشکسالی و سیلِ آق‌قلاها، نشان از درگیری دائمی شهرهای ایرانی با فجایع و بلایاست. زیستن در جوامع شهری و صنعتی، به‌خصوص کلان‌شهرها، نوعی همزیستی دائمی با انواع مخاطرات است؛ از سقوط آسانسور از طبقه دهم تا واگیری کرونا، حمله اتمی یا سایبری، گرم شدن زمین، خشکسالی، جنگ، زلزله و تعطیلی‌های بسیار برای کم‌آبی، بی‌برقی، وارونگی، آتش‌سوزی و تجاوز خارجی.

کاتلین تیرنی در کتاب «ریشه‌های اجتماعی ریسک؛ تقویت تاب‌آوری»، در یک مطالعه بین‌المللی و طولی، به ریشه‌ها و جنبه‌های اجتماعی بلایا (اعم از طبیعی و انسانی) و به‌خصوص اهمیت تقویت تاب‌آوری اجتماعی در زمانه بروز مخاطرات پرداخته است. همچنین لارنس جی. ویل در کتاب «شهر از نو»، با اشاره به تجربه چندین شهر در مواجهه با فجایع طبیعی یا انسانی، تلاش کرده نشان دهد چگونه ساکنانِ شهرِ آسیب‌دیده در برابر این حوادث ظاهر شدند و به‌طور مداوم روایت‌هایی از مقاومت آن‌ها بیان می‌کند.

نویسنده کتاب «کاخ‌هایی برای مردم» نیز به نقش زیرساخت‌های اجتماعی در تقویت تاب‌آوری و حیات مدنی پرداخته است؛ سازه‌هایی که زیربنای زندگی و روابط اجتماعی شهرها بر آن‌ها استوار است؛ مثل مدارس، زمین‌های بازی، کتابخانه‌های عمومی و پارک‌ها. حتی قهوه‌خانه‌ها، کافه‌ها، کتاب‌فروشی‌ها و غذاخوری‌ها نیز زیرساخت اجتماعی محسوب می‌شوند. تمام فضاهای عمومی شهری که مردم را به تعامل اجتماعی بیشتر دعوت کرده و تقویت حیات مدنی را انجام می‌دهند، در روز مبادا و بلایای طبیعی می‌توانند پناهگاه مردم، به‌خصوص اقشار اجتماعی فقیر باشند. کتابخانه‌های عمومی مثال پررنگی برای این نویسنده است.

کشورها و شهرها در نماگرِ شاخص‌های تاب‌آوری اجتماعی بسیار متفاوت و متنوع هستند. به‌طور خلاصه، تاب‌آوری اجتماعی و روانی یعنی یک شهر یا کشور و حتی سازمان و شرکت، در مواجهه با بحران و خطر چگونه عمل می‌کنند؟ و چقدر زمان نیاز دارند تا به شرایط قبل از فاجعه یا شرایط باثبات و تحمل سختی و خسارت و حیات طبیعی بازگردند؟ از این زاویه، شهرها و جوامع بسیار متفاوت هستند؛ شهری با کوچک‌ترین بحران، مدیریتی ناپایدار و هرج‌ومرج‌آمیز پیدا می‌کند و شهر و کشور دیگری بسیار منطقی با بحران و خطر مواجه می‌شوند.

در این خصوص سه عنصر حیاتی وجود دارد: سازه، سامان اجتماعی و سازمان. به عبارت دیگر:
۱. مقاومت سازه‌ها و ساختارهای زیربنایی (کالبد) در برابر بلایا و فجایع.
۲. تاب‌آوری سامان اجتماعی (روح و روان جامعه) در شرایط بحرانی.
۳. تدابیر و تدبرهای سازمان (مدیریت بحران).

تاب‌آوری در سه مرحله مد نظر است:

• پیش از وقوع بحران؛

• در حین تجربه بحران؛

• و بازسازی پس از فاجعه.

تاب‌آوری، انباشت تدریجی، مداوم و زمان‌برِ رابطه بین نهادها، دولت و مردم در بلندمدت است. ده‌ها سال کاشتن و سرمایه‌گذاری برای بهره‌برداری در روز خطر و مبادا، همان تاب‌آوری است. حتی خانم تیرنی می‌گوید تاب‌آوری سازه‌های فنی نیز تا حد زیادی ماهیت فرهنگی و اجتماعی دارد. این ادعا برای ما درک‌پذیرتر و ملموس است؛ وقتی بر ساخت‌وسازها نظارت کافی نباشد، موضوع دیگر تنها مقاومت مصالح نیست، بلکه فساد و کم‌فروشی‌ها، کیفیت عملکرد سازه‌ها و زیرساخت‌ها را تعیین می‌کند. یا وقتی عملکرد بلندمدت باعث فرسایش سرمایه اجتماعی می‌شود:

• تاب‌آوری پیش از وقوع بحران یعنی اعتماد نهادی و متقابلِ سازمانِ مجریان و مردم به همدیگر.

• تاب‌آوری در حین بحران و فاجعه و خطر یعنی دوام آوردن در برابر شوک و حفظ امنیت روانی و اجتماعی.

• تاب‌آوری پس از فاجعه یعنی تثبیت شرایط ادامه حیات و بقا و در صورت امکان، بازگشت به شرایط قبلی و طبیعی یک کشور، شهر یا سازمان.

به‌طور خلاصه سه مؤلفه مهم: الف- دوام سازه‌ها، ب- کیفیت نهادی و سازمانی و پ- سامان اجتماعی (مبتنی بر همدلی، انسجام، رضایت، اعتماد، صداقت و شفافیت)، سازنده و قوام‌بخش تاب‌آوری اجتماعی و روانی در شرایط مخاطره و فجایع است. در سال‌های اخیر مسئله آب و کمبود آن برای شهرهای بسیاری رخ داده و نرخ و کیفیت تاب‌آوری اجتماعی متفاوت بوده است؛ شهر همدان روزهای سختی را در زمینه بی‌آبی یا کم‌آبی تجربه کرد و به شکل عجیبی تاب‌آوری اجتماعی بالایی نشان داد.

سازمان ملل طرح «شهر من آمادگی دارد» را با هدف ارتقای تاب‌آوری اجتماعی شهرها تدارک دیده و توصیه کرده است. از این رو، پرداختن به تاب‌آوری اجتماعی و حیات شهرها یک ضرورت تام و مستمر، به‌خصوص در کشوری مانند ایران است.

منابع جهت مطالعه بیشتر:

• تیرنی، کاتلین (۲۰۲۰)؛ ریشه‌های اجتماعی ریسک؛ تولید فجایع، تقویت تاب‌آوری؛ مترجم: محسن بدره، ویراستار: اسدالله نقدی؛ ناشر: پژوهشکده بیمه.

• بک، اولریش (۱۳۹۵)؛ جامعه خطر؛ به سوی مدرنیته‌ای نوین؛ مترجم: مهدی فرهمند‌نژاد؛ انتشارات: نشر ثالث.

• ویل، لارنس جی. (۱۳۹۷)؛ شهر از نو؛ شهرها با کدام روایت از پس فاجعه برمی‌آیند؟؛ ترجمه: نوید پورمحمدرضا؛ نشر اطراف.

• کلاینبرگ، اریک (۱۴۰۰)؛ کاخ‌هایی برای مردم: زیرساخت‌های اجتماعی، مبارزه با نابرابری و قطبی‌شدن و افول حیات مدنی؛ ترجمه: حسین ایمانی جاجرمی؛ نشر شیرازه.

اهم اصلاحات انجام شده:

۱. غلط‌های تایپی سرنوشت‌ساز: واژه «پس از فاتحه» به «پس از فاجعه» و «برابر شکر» به «برابر شوک» تغییر یافت. همچنین «حامعه» به «جامعه» و «تددبرهای» به «تدابیر» اصلاح شد.
۲. نیم‌فاصله و پیوستگی: واژگانی مثل «تاب‌آوری»، «برخاستن‌ها»، «بی‌شمار»، «زلزله‌های»، «دوجندان»، «آتش‌سوزی‌ها»، «همه‌گیری‌ها»، «کلان‌شهرها»، «کم‌آبی»، «بی‌برقی»، «کتاب‌فروشی‌ها»، «ساخت‌وسازها» و «کم‌فروشی‌ها» اصلاح شدند.
۳. علائم نگارشی: فاصله‌گذاری‌ها رعایت شد و برای لیست‌ها از بولت‌پوینت استفاده شد تا متن علمی‌تر به نظر برسد.
۴. اصلاح اسامی و ارجاعات: نام نویسندگان و مترجمان طبق رسم‌الخط استاندارد (مانند کاتلین تیرنی و لارنس جی. ویل) اصلاح شد.
۵. شفاف‌سازی متن: عباراتی مثل «درک‌تر» به «درک‌پذیرتر» اصلاح شد تا معنای علمی آن دقیق منتقل شود.