شکل‌گیری و نظام‌مند شدن پژوهش‌های اجتماعی میدانی و تجربی در ایران، رابطه‌ای ساختاری و ناگسستنی با فعالیت‌های مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران دارد. این مؤسسه که در فروردین‌ماه سال ۱۳۳۷ خورشیدی ذیل دانشکده ادبیات دانشگاه تهران تأسیس شد، چرخشی اساسی را در ساختار تولید علم اجتماعی در ایران پدید آورد. تا پیش از تأسیس این نهاد، علوم اجتماعی در ایران عمدتاً صبغه‌ای انتزاعی، نظری و ترجمه‌ای داشت؛ اما آغاز به کار این مؤسسه، مسیر پژوهش‌ها را به سمت پژوهش های میدان مبنا شامل مونوگرافی‌ها (تک‌نگاری‌ها)، پیمایش‌های گسترده ملّی و حضور مستقیم در کانون‌های زیستی جامعه ایران هدایت کرد.

در سال‌های آغازین فعالیت مؤسسه (از سال ۱۳۳۷ تا اواسط دهه ۱۳۴۰ خورشیدی)، مطالعات مربوط به قلمروهای خارج از شهر به صورت متمرکز و یکپارچه انجام می‌شد. در این مقطع، پژوهش‌های روستایی و عشایری مرزبندی تشکیلاتی مشخصی نداشتند؛ چرا که هر دو حوزه ذیل یک بدنه پژوهشی واحد و از سوی محققان و پژوهشگرانی هدایت می‌شدند که دغدغه مشترکی در شناخت مناسبات معیشتی، زراعی و ساختارهای اجتماعی جوامع غیرشهری داشتند. علاقه‌مندان به مسائل عشایری در این دوران نخستین، که دوره اول تاریخچه بخش به شمار می‌رود، فعالیت‌های تحقیقاتی خود را در قالب پروژه‌های مشترک آغاز کردند تا گام‌های اولیه برای متمایز ساختن ویژگی‌های جامعه عشایری از جوامع یکجانشین روستایی برداشته شود.

مبنای مستند و رسمی این گزارش تاریخی، کتابچه آرشیوی با عنوان «فهرست تحقیقات و انتشارات مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی از سال ۱۳۳۷ تا پائیز ۱۳۵۸» است. در بخشی از این سند- تحقیقات عشایری- که مقدمه و ساختار آن در پاییز ۱۳۵۸ به قلم شادروان استاد جواد صفی‌نژاد (سرپرست وقت بخش مطالعات و تحقیقات عشایری) نگارش شده، دقیق‌ترین جزئیات را درباره چهار دوره تکوین، ساختار پژوهش‌ها و همکاران علمی این بخش ارائه می‌دهد.

در این گزارش، روند شکل‌گیری و تحول تاریخی بخش مطالعات عشایری بر اساس محتوای دقیق این سند تاریخی آمده است.

۱. دوره اول: آغاز فعالیت‌های توأم با بخش مطالعات روستایی (۱۳۳۷ تا ۱۳۴۵ خورشیدی)

بر اساس اسناد مکتوب مؤسسه، بخش مطالعات عشایری در ابتدای فعالیت خود، ساختار تشکیلاتی کاملاً مجزایی نداشت. در این دوره اول که از بدو تأسیس مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی در فروردین‌ماه سال ۱۳۳۷ آغاز شد و تا سال ۱۳۴۵ شمسی به طول انجامید، فعالیت‌های مربوط به مسائل عشایری به صورت هم‌پوشان و توأم با «بخش مطالعات روستایی» پیش می‌رفت.

در این سال‌های نخستین، پژوهشگرانی که عضو بخش مطالعات روستایی بودند اما علاقه وافری به مسائل و ساختارهای عشایری داشتند، اقدام به طراحی، اجرا و انتشار چندین تحقیق مشترک در زمینه مسائل عشایری ایران نمودند. این تلاش‌های اولیه، نخستین دوره تکوین پژوهش‌های عشایری در دانشگاه تهران را شکل داد و نشان داد که تحلیل مناسبات ارضی و اجتماعی روستاها بدون در نظر گرفتن پویایی‌های جوامع کوچ‌نشین همجوار آن‌ها کامل نخواهد بود.

۲. دوره دوم: آغاز استقلال ساختاری و مدیریت دکتر نادر افشار نادری (۱۳۴۵ خورشیدی)

توسعه روزافزون گروه روستایی و نیاز مبرم علمی به مطالعه تخصصی و مستقل پدیده کوچ‌نشینی، در نهایت منجر به یک توسعه تشکیلاتی در سال ۱۳۴۵ شمسی گردید. در این سال، «بخش مطالعات عشایری» به عنوان یک واحد پژوهشی مستقل در مؤسسه پایه‌گذاری شد و سرپرستی آن به استاد پیشکسوت، شادروان دکتر نادر افشار نادری واگذار گردید.

یکی از جزئیات پشتیبانی پژوهشی و تاریخی بسیار جالب در آغاز این دوره، نقش حمایتی مدیریت وقت مؤسسه در تسهیل کارهای میدانی است. به همت دکتر احسان نراقی که در آن زمان سمت مدیر مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی را بر عهده داشت، یک دستگاه اتومبیل از «اداره آمار» به شکل امانت تهیه شد و برای آغاز کارهای پژوهشی میدانی در اختیار دکتر نادر افشار نادری قرار گرفت. با این اقدام عملی، «دوره دوم پژوهش‌های مربوط به عشایر ایران» به شکل رسمی پی‌ریزی شد.

همکاران علمی دکتر افشار نادری که در نخستین سفرهای پژوهشی این دوره او را همراهی می‌کردند عبارت بودند از:

• هوشنگ کشاورز
• حسن پارسا
• جواد صفی‌نژاد

این هیئت پژوهشی در اولین گام‌های خود، بررسی‌های میدانی و منظمی را در بسیاری از مناطق عشایری ترکمن صحرا آغاز کرد و سپس قلمروهای ایل شاهسون را مورد مطالعه قرار داد. بر اساس رویه های کاری تعریف‌شده در گروه، پس از بازگشت از سفر میدانی، هر یک از پژوهشگران گزارش‌های مبسوط و جداگانه‌ای از مشاهدات خود تنظیم کرده و به مدیریت گروه ارائه می‌دادند تا گزارش‌های نهایی و منسجم بخش تدوین گردد.

۳. طرح جامع کهگیلویه و بویراحمد؛ نقطه عطف پژوهش‌های میدانی (۱۳۴۵–۱۳۴۷ خورشیدی)

در زمستان سال ۱۳۴۵ شمسی، نیاز به برنامه‌ریزی‌های عمرانی و اجتماعی سبب شده تا هیات عامل سازمان برنامه اقدام به تصویب تعدادی طرح های مطالعاتی اجتماعی و اقتصادی کند. از میان این طرح ها، طرح آینده ایلات کهگیلویه و بویراحمد از سوی سازمان برنامه به موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی ابلاغ شد تا مساله آینده عشایر این منطقه مورد بررسی دقیق علمی قرار گیرد. موسسه اجرای این طرح را بر عهده بخش مطالعات عشایری خود گذاشت.

به همین منظور، در همان زمستان سال ۱۳۴۵، سفری با حضور تنی چند از محققان مؤسسه به مناطق سخت‌گذر کهگیلویه و بویراحمد انجام شد که حاصل فوری آن، انتشار گزارشی با عنوان «گزارش بررسی مقدماتی و طرح مطالعه آینده در ایلات کهگیلویه و بویراحمد» بود. پس از انتشار این گزارش مقدماتی، محتویات و پیشنهادهای ارائه‌شده در آن مورد تأیید نهاد برنامه‌ریز قرار گرفت و بخش مطالعات عشایری اجرای برنامه پیشنهادی و تکمیل تحقیقات مقدماتی را در دستور کار پژوهشی و مطالعاتی خود قرار داد.

بر این اساس، در سراسر سال ۱۳۴۶ و نیمی از سال ۱۳۴۷ خورشیدی، گروه‌های متعددی از پژوهشگران بخش مطالعات عشایری زیر نظر مستقیم دکتر نادر افشار نادری عازم منطقه شدند. این تیم‌ها در مقیاسی وسیع و در دستجات مختلف، سراسر منطقه کهگیلویه و بویراحمد را از لحاظ زیر پوشش تحقیقی خود قرار دادند:

• مطالعات جامع اجتماعی و اقتصادی؛
• شکل خاص ساختمان ایلی در رابطه با تیره‌ها و طوایف هر ایل.

در اواسط سال ۱۳۴۷، حاصل این کار تیمی فشرده در قالب ۹ اثر تحقیقی گروهی مدون شد و در اختیار «سازمان عمران کهگیلویه» قرار گرفت. این آثار شامل موارد زیر بود:

• هفت مونوگرافی (تک‌نگاری) ایلی؛
• جمعیت و شناسنامه ایلات کهگیلویه؛
• اطلس ایلات کهگیلویه.

علاوه بر این گزارش‌های رسمی مکتوب، محققان موفق شدند حجم عظیمی از داده‌های مستند شامل عکس‌ها، اسلایدها، فیلم‌ها، قصه‌ها، اسناد محلی و یادداشت‌های فراوان را از درون طوایف جمع‌آوری کنند. اگرچه بسیاری از این اسناد در آن زمان به صورت اولیه و خام باقی ماندند، اما در سال‌های بعد مبنای انتشار مقالات و جزوات علمی متعددی با استناد به همان یادداشت‌های میدانی شدند.

۴. همکاری‌های بین‌بخشی و ارزیابی شرکت‌های سهامی زراعی (۱۳۴۹–۱۳۵۰ خورشیدی)

در سال‌های ۱۳۴۹ و ۱۳۵۰ خورشیدی، بخش مطالعات عشایری مأموریت یافت تا در یک پروژه بزرگ ارزیابی با بخش مطالعات روستایی موسسه همکاری کند. موضوع این تحقیق، بررسی عملکرد و پیامدهای اجتماعی-اقتصادی «شرکت‌های سهامی زراعی» بود که مطالعه و نتیجه‌گیری کل آن بر عهده بخش مطالعات روستایی قرار داشت.

محققان بخش عشایری در جریان مسافرت‌های میدانی مختلف به مناطق هدف، مطالعه و تدوین گزارش دو شرکت سهامی زراعی زیر را بر عهده گرفتند:

۱. شرکت سهامی زراعی نیوان نار گلپایگان؛

۲. شرکت سهامی زراعی ترشیز.

این دو گزارش در قالب بخشی از یک مجموعه شش‌جلدی بزرگ‌تر درباره شرکت‌های سهامی زراعی بررسی و منتشر شد که در نهایت کل این شش مجلد در ردیف کتاب‌های متنوع انتشارات مؤسسه مطالعات قرار گرفت. شایان ذکر است که در تمام این سال‌ها، دکتر نادر افشار نادری سرپرستی هم‌زمان هر دو گروه (عشایری و روستایی) را بر عهده داشت.

با پایان یافتن این مرحله از پژوهش‌ها در سال بعد، مرحله دوم فعالیت‌های بخش عشایری خاتمه یافت و دکتر نادر افشار نادری برای شکل دادن به ساختار کلان پژوهش‌های مؤسسه، ابتدا معاونت و سپس ریاست مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران را پذیرفت.

۵. دوره سوم: مدیریت هوشنگ کشاورز و چالش‌های اداری (۱۳۵۰ تا اواخر ۱۳۵۶ خورشیدی)

با ارتقا دکتر افشار نادری به سمت ریاست مؤسسه و بنا به توصیه مستقیم ایشان، هوشنگ کشاورز سرپرستی بخش مطالعات عشایری را بر عهده گرفت. کشاورز که به عنوان عضو ارشد گروه در تمامی سفرهای پژوهشی پیشین همراه و همگام دکتر افشار نادری بود، آغازگر «دوران سوم مطالعات عشایری» در مؤسسه شد.

وی با تکیه بر مشورت و راهنمایی‌های مداوم دکتر افشار نادری، متدهای پژوهشی گذشته را با علاقه‌ای خاص دنبال کرد. کارهای پژوهشی و کتب منتشرشده در این دوره که محصول سفرهای تحقیقی متعدد بودند، شامل موضوعات اساسی زیر می‌شدند:

• عشایر و مسئله اسکان؛
• عشایر و مسئله توسعه و شناخت؛
• خانواده و توسعه در عشایر؛
• کلیات و داده‌های آماری؛
• جنبه‌های اجتماعی اشتغال؛
• حداقل درآمد معیشت در عشایر.

این تحقیقات ارزشمند کاربردی همگی به کوشش هوشنگ کشاورز تهیه و منتشر گردید. با این حال، بروز برخی چالش‌ها مانع از تداوم کار وی شد؛ بر اساس متن صریح پیشگفتار سند تاریخی مؤسسه:

«نابرابری‌ها و نارسایی‌های نظام اداری که همیشه افراد واقع‌بین را رنج می‌داد، سرانجام آقای کشاورز را با تمام علاقه‌ای که به تحقیق و بررسی‌های مسائل مختلف عشایری داشتند به یاسوج و در اواخر سال ۱۳۵۶ به بازنشستگی و کناره‌گیری سوق داد».

۶. دوره چهارم: اعتصابات انقلابی و تداوم کار علمی (۱۳۵۷ به بعد)

پس از کناره‌گیری هوشنگ کشاورز در اواخر سال ۱۳۵۶، بخش مطالعات عشایری دوره چهارم فعالیت خود را آغاز کرد. این دوره با ماه‌های پرالتهاب جریانات انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ هم‌زمان شد. با وجود اعتصاب‌های گسترده و تعطیلات چندماهه دانشگاه‌ها در سال ۱۳۵۷، اعضای علاقه‌مند بخش مطالعات عشایری کار علمی خود را متوقف نکردند و موفق شدند دو اثر پژوهشی جدید و مبنایی را تدوین و آماده نشر سازند:

1. فهرست منابع و مآخذ فارسی عشایر ایران (جلد اول)؛
2. ابزار کار سنتی عشایر ایران (منطقه مرکزی).

هر دو تحقیق مذکور در آستانه سال ۱۳۵۸ به صورت کامل آماده انتشار بودند.

۷. طبقه‌بندی چهارگانه پژوهش‌های عشایری به روایت جواد صفی‌نژاد (پائیز ۱۳۵۸)

در پائیز سال ۱۳۵۸، جواد صفی‌نژاد به عنوان سرپرست بخش مطالعات و تحقیقات عشایری، با انتشار فهرست رسمی آثار، اقدام به طبقه‌بندی روش‌شناختی تحقیقات این بخش نمود. او در پیشگفتار تصریح کرد که به دلیل تفاوت در ماهیت کارهای اجرایی و انفرادی، کارهای پژوهشی انجام‌شده در این بخش را می‌توان به چهار دسته متمایز تقسیم کرد:

• دسته الف (پژوهش‌های جمعی):  تحقیقات گروهی اعضای بخش که بر اساس سازوکار تقسیم کار مشخص در مراحل مختلف پژوهش و زیر نظر مستقیم سرپرست بخش انجام می‌گرفت.
• دسته ب (پژوهش‌های مشارکتی با نهادهای دولتی):  پروژه‌هایی که با مشارکت یک یا چند تن از پژوهشگران بخش در جهت پاسخ به نیازهای تحقیقاتی سازمان‌های دولتی تعریف شده و گزارش‌های فنی مربوط به آن تهیه شده بود.
• دسته ج (مقالات فردی منتشرشده): مقالات مستقلی که اعضای بخش به صورت انفرادی در نشریات مختلف به چاپ رسانده یا در کنفرانس‌ها و سمینارها ارائه کرده بودند.
• دسته د (پژوهش‌های فردی مدون و انتشار نایافته):  گزارش‌ها و تحقیقات انفرادی برخی اعضا که به صورت محدود تایپ، کپی یا زیراکس شده بودند اما به دلیل ارزش علمی بالا، محققان برای استفاده از آن‌ها می‌توانستند مستقیماً به سازمان مربوطه یا خودِ پژوهشگر مراجعه نمایند.

همچنین صفی‌نژاد تأکید کرد که بخش مطالعات عشایری و بخش مطالعات روستایی دارای کارهای مشترک فراوانی در حوزه پژوهش‌های روستایی هستند و این فهرست عملاً به عنوان «مکمل فهرست انتشاراتی بخش تحقیقات روستایی»  عمل می‌کند تا منابع و مآخذ پژوهش‌های مختلف در زمینه مسائل گوناگون روستاها و عشایر ایران به طور کامل در اختیار علاقه‌مندان قرار گیرد.