مشخصات کتاب:
عنوان: جامعه‌شناسی دینی حقوق و فقه
نویسنده: «سید محمود نجاتی حسینی (خراسانی)»
انتشارات: (انتشارات آگرین کتاب - تهران - مهرماه ۱۴۰۵)

مطالعۀ نسبت دین، فقه، حقوق و جامعه از قلمروهای مهم و رو به گسترش در علوم انسانی و اجتماعی معاصر است. در این قلمرو، امر دینی در پیوند با باور، مناسک، اخلاق، نهاد، قانون، حافظۀ تاریخی و صورت‌های زیست روزمره فهم می‌شود و فقه نیز در کنار جایگاه استنباطی و هنجاری خود، در متن حیات اجتماعی، فرهنگی و حقوقی مورد توجه قرار می‌گیرد. دین در زندگی اجتماعی با خانواده، جنسیت، شهروندی، اخلاق عمومی، زبان مشترک، نهادهای اجتماعی و تجربه‌های جمعی انسان‌ها نسبت دارد. فقه نیز، هرچند در درون سنت علمی خود بر مبانی، قواعد، منابع و روش‌های خاص استوار است، در مقام تحقق اجتماعی با انسان‌ها، روابط اجتماعی، نیازهای عمومی، نظم‌های حقوقی، تحولات تاریخی و مسائل نوپدید جامعه مواجه می‌شود. کتاب «جامعه‌شناسی حقوقی دین و فقه» از دل همین مسئلۀ بنیادین پدید آمده است: این‌که دین و فقه چگونه در متن جامعه، تاریخ، نهاد، حقوق، اخلاق، فرهنگ و زندگی روزمره قابل فهم و تحلیل‌اند.

اهمیت این اثر از آن‌جاست که در ادبیات فارسی و به‌ویژه در فضای مطالعات جامعه‌شناختی ایران، آثاری که به‌صورت متمرکز، نظام‌مند و میان‌رشته‌ای به جامعه‌شناسی حقوقی دین و فقه بپردازند، چندان پرشمار نیستند. در سنت پژوهشی ما، مطالعات فقهی و حقوقی غالباً در افق درون‌دانشی، هنجاری و استنباطی سامان یافته‌اند. در سوی دیگر، مطالعات جامعه‌شناسی دین نیز کمتر به‌طور مستقیم وارد تحلیل اجتماعی فقه، زبان فقهی، صورت‌های حقوقی دین، نسبت حق و تکلیف، شهروندی دینی، اخلاق اجتماعی و مواجهۀ فقه با واقعیت‌های اجتماعی مدرن شده‌اند. ازاین‌رو، کتاب حاضر را می‌توان کوششی کم‌سابقه برای گشودن یک میدان گفت‌وگوی علمی میان جامعه‌شناسی دین، جامعه‌شناسی حقوق، فقه اجتماعی، فلسفۀ اجتماعی فقه و مطالعات فرهنگی دین دانست.

نقطۀ عزیمت این کتاب، فهم جامعه‌شناختی و حقوقی امر دینی و مسئلۀ اصلی آن، مطالعۀ اجتماعی دین و فقه در مقام پدیده‌هایی تاریخی، نهادی، فرهنگی و حقوقی است. مؤلف می‌کوشد نشان دهد که دین و فقه، در کنار جایگاه اعتقادی و هنجاری خود، در روابط اجتماعی، نهادها، منافع عمومی، اخلاق جمعی، مناسبات شهروندی، خانواده، جنسیت، دعا، حدیث، حکمت، متون دینی و صورت‌های تاریخی زیست دینی نیز حضور دارند. از این منظر، فقه فراتر از مجموعه‌ای از احکام و قواعد، دانشی است که در تاریخ، فرهنگ، اجتماع، زبان، نهاد و زندگی مردم معنا می‌یابد و آثار آن در ساختارهای اخلاقی، حقوقی و اجتماعی قابل بررسی است. ساختار کتاب نشان‌دهندۀ همین گستره و رویکرد میان‌رشته‌ای است. اثر با طرح مسئلۀ امر دینی، واقعیت اجتماعی حقوق و اخلاق و ضرورت تحلیل جامعه‌شناختی آغاز می‌شود و سپس در گفتارهای مختلف، سویه‌های متنوع این نسبت را بررسی می‌کند.

در گفتار نخست کتاب، نسبت حقوق–اخلاق دینی با مصلحت عمومی از خلال مطالعۀ اجتماعی دعا، حدیث و حکمت شیعی بررسی می‌شود. در این بخش، مفاهیمی چون خیر جمعی، منفعت عمومی، مصالح شرعی و مصالح مردم در نسبت با معارف دینی و حیات اجتماعی طرح می‌شوند.

در گفتارهای دوم و سوم کتاب نیز مسئلۀ شهروندی در دو افق عرفی و دینی بررسی می‌شود. کتاب در این بخش‌ها نشان می‌دهد که حقوق شهروندی، افزون بر معنای حقوقی و اداری خود، با اخلاق، اجتماع، نهاد، حق‌الناس، رابطۀ مردم با یکدیگر و صورت‌های دینیِ فهم مسئولیت اجتماعی پیوند دارد. بازخوانی نهج‌البلاغه و نهج‌الفصاحه در این زمینه، نمونۀ روشنی از تلاش مؤلف برای پیوند دادنِ متون دینی با تحلیل جامعه‌شناختی حقوق و اخلاق است.

گفتار چهارم کتاب، با تمرکز بر «خود» و «دیگری» در حقوق و اخلاق دینی و گفتمان دعای شیعی، امکان فهم اجتماعی دعا را پیش می‌کشد. دعا در این‌جا همچون متنی اجتماعی، اخلاقی و رابطه‌ای خوانده می‌شود که در آن تصویر انسان، دیگری، جامعه، مسئولیت، نیاز، رنج و امید بازتاب می‌یابد. چنین نگاهی راه را برای مطالعۀ جامعه‌شناختی مناسک، زبان دینی و اخلاق اجتماعی هموار می‌کند و با ارائۀ سنخ‌شناسیِ کنشگران دعا، پیوند میان تجربۀ دینی، مسئولیت اخلاقی و نسبت اجتماعی با دیگری را صورت‌بندی می‌نماید.

در گفتار پنجم کتاب، مسئلۀ فمینیسم، اسلام، حقوق بشر و شهروندی زنان از منظر جامعه‌شناختی بررسی می‌شود. اهمیت این بخش در آن است که مسئلۀ زن، خانواده، حضور اجتماعی و زنانگی را در پیوند با سنت، مدرنیته، فقه، فلسفۀ اجتماعی، حقوق، فرهنگ و تفسیر اجتماعی متون دینی تحلیل می‌کند. این رویکرد به مخاطب کمک می‌کند تا پیچیدگی نسبت جنسیت، دین، حقوق و جامعه را در سطحی علمی‌تر و دقیق‌تر ببیند.

در گفتار ششم (گفتار پایانی کتاب) نیز به‌طور مستقیم‌تر به فقه، واقعیت اجتماعی و امکان صورت‌بندی جامعه‌شناسی فقه پرداخته می‌شود. در این بخش، فقه اسلامی به‌مثابۀ فن–دانش حقوق دینی سنتی مطالعه می‌شود که با عبادات، عقود، ایقاعات و احکام سروکار دارد و در مواجهه با واقعیت‌های اجتماعی مدرن، نیازمند خوانشی تاریخی، اجتماعی و نهادی است. مؤلف در ادامۀ این مسیر، از فلسفۀ اجتماعی فقه، جامعه‌شناسی حقوق، زبان فقهی، فرازبان اجتماعی فقه، کارکرد اجتماعی متون فقهی و امکان تیپ‌شناسی اجتماعی فقه سخن می‌گوید. توجه به نقدهای راهبردی متفکرانی چون غزالی و مولوی نیز نشان می‌دهد که کتاب، در کنار بهره‌گیری از منابع جدید علوم اجتماعی، سنت انتقادی و اخلاقی درون فرهنگ اسلامی–ایرانی را نیز در افق تحلیل خود قرار داده است.

از حیث رویکرد نظری، کتاب در نقطۀ تلاقی چند سنت فکری قرار دارد: جامعه‌شناسی دین، جامعه‌شناسی حقوق، جامعه‌شناسی معرفت، مطالعات فرهنگی دین، فلسفۀ اجتماعی فقه، هرمنوتیک اجتماعی متون دینی و تحلیل تاریخی نهادهای دینی. چنین رویکردی امکان می‌دهد مفاهیمی مانند حق، تکلیف، مصلحت، شهروندی، اخلاق، دعا، زن، خانواده، فقه، نهاد، زبان و قدرت اجتماعی دین در پیوند با یکدیگر فهم شوند. این رویکرد با افق‌های شناخته‌شدۀ جامعه‌شناسی دین، جامعه‌شناسی حقوق، جامعه‌شناسی معرفت و تحلیل نهادی دین نسبت دارد و می‌تواند خواننده را به فهمی اجتماعی‌تر از مفاهیمی چون حق، تکلیف، مصلحت، شهروندی، اخلاق، فقه، نهاد و زبان دینی رهنمون سازد.

مخاطبان این کتاب به علاقه‌مندان به جامعه‌شناسی محدود نمی‌شوند و پژوهشگران حقوق، الهیات، مطالعات اسلامی، فقه اجتماعی، مطالعات فرهنگی، دین‌پژوهی و فلسفۀ اجتماعی می‌توانند از مباحث آن بهره ببرند. همچنین برای طلاب، پژوهشگران حوزوی، علاقه‌مندان به مطالعات میان‌رشته‌ای و کسانی که دربارۀ نسبت دین، جامعه، اخلاق، حقوق و زیست روزمره می‌اندیشند، این اثر می‌تواند افق‌های تازه‌ای بگشاید. انتشار کتاب «جامعه‌شناسی حقوقی دین و فقه» در ادامۀ توجه به آثاری است که می‌کوشند مرزهای رایج میان دانش‌ها را به عرصه‌هایی برای گفت‌وگوی ثمربخش تبدیل کنند و به توسعۀ ادبیات جامعه‌شناسی دین و جامعه‌شناسی حقوق در ایران یاری رسانند. این اثر می‌تواند زمینه‌هایی برای گفت‌وگوهای دقیق‌تر و روشمندتر دربارۀ دین، فقه، اخلاق، حقوق و جامعه فراهم آورد.

به نظر مؤلف، امید است این کتاب بتواند سهمی در توسعۀ ادبیات جامعه‌شناسی دین و جامعه‌شناسی حقوق در ایران و هم‌چنین گسترش مرزهای بینادانشی چون «جامعه‌شناسی دینی حقوق و فقه»، «جامعه‌شناسی حقوقی دین و فقه» و نیز «جامعه‌شناسی دینی اسلام و تشیع» داشته باشد و مورد توجه پژوهشگران، دانشجویان و خوانندگان دغدغه‌مند حوزۀ دین و جامعه، فقه و دانش‌های اسلامی نوشده‌ای مانند تفسیر اجتماعی، حدیث اجتماعی، کلام اجتماعی، فقه اجتماعی و سایر معارف دینیِ اجتماعی قرار گیرد.

معرفی نویسنده

• متولد ۱۳۴۱ مشهد / دیپلم اقتصادی–اجتماعی (۱۳۶۰ - دبیرستان ملی اسدی مشهد) / لیسانس علوم اجتماعی (۱۳۶۸ - دانشگاه فردوسی مشهد) / فوق‌لیسانس جامعه‌شناسی (۱۳۷۳ - دانشگاه تهران) / دکترای جامعه‌شناسی (۱۳۸۳ - علوم و تحقیقات دانشگاه آزاد) / دکترای فلسفه سیاسی (۱۳۸۴ - دانشگاه تربیت مدرس).
  [مرتبط با «مطالعات جامعه‌شناسی دین–اسلام–تشیع»]

• مدیر بخش جامعه‌شناسی دین و سردبیر نشریه مطالعات اجتماعی دین – مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران (۱۳۸۷ تا ۱۳۹۸ / ۱۴۰۴ تاکنون).

• مدیر گروه جامعه‌شناسی دین – انجمن جامعه‌شناسی ایران (۱۳۹۵ تا ۱۳۹۸) / مدیر گروه دین – انجمن انسان‌شناسی ایران (۱۳۹۸ تاکنون) / مدیر گروه مطالعات فرهنگی دین – انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات (۱۴۰۱ تاکنون).

• عضو شورای علمی دبیرخانه شهر اسلامی–ایرانی (مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران – ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۳).

• مدرس تاریخ تفکر اجتماعی در اسلام (دانشگاه تهران – دانشکده علوم اجتماعی، ۱۳۹۳).

• مدرس متفکرین اجتماعی مسلمان (دانشگاه آزاد – ۱۳۹۵ و ۱۳۹۶).

• مدرس روش‌شناسی اندیشمندان اجتماعی مسلمان (دانشگاه تهران – دانشکده علوم اجتماعی، ۱۳۹۳).

• مدرس جامعه‌شناسی دین (دانشگاه آزاد – ۱۳۸۰ تا ۱۴۰۰) / (دانشگاه امام حسین، ۱۳۹۷).

• مدرس مردم‌شناسی شیعیان (دانشگاه ادیان و مذاهب – دانشکده شیعه‌شناسی، ۱۴۰۱ - درس آفلاین صوتی–تصویری).

• مدرس اندیشه‌های متفکرین اجتماعی مسلمان و توسعه [دین و توسعه] (دانشگاه تهران – دانشکده علوم اجتماعی، ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۳).

• مدرس مطالعات شهرهای اسلامی (دانشگاه تهران – دانشکده علوم اجتماعی، ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۴).

• مؤلف کتاب‌های: قرآن، جامعه، تاریخ، فرهنگ: مجموعه مقالات قرآن‌پژوهی فرهنگی–اجتماعی (۱۴۰۰ - نشر آرما) / گفتگوی علمی در تمدن ایرانی–اسلامی: یک مطالعه تاریخی–اجتماعی (۱۴۰۲ - مرکز آینده‌پژوهی جهان اسلام) / خوانش جامعه‌شناختی صلح دینی در اسلام و تشیع (۱۴۰۳ - مؤسسه پژوهشی و انتشاراتی منشور صلح).

• مؤلف مشترک کتاب ادیتوریال شهرهای اسلامی–ایرانی (۱۳۹۰ - نشر طرح آینده).

• مؤلف مشترک کتاب ادیتوریال انقلاب اسلامی، جامعه و دولت (۱۳۸۷ - نشر کویر).

• مؤلف ۳۰ عنوان مقاله در حوزه جامعه‌شناسی دین–اسلام–تشیع (۱۳۸۰ تا ۱۴۰۴).

• دارنده ۲۰ عنوان گفتگو و گفتار در حوزه جامعه‌شناسی دین–اسلام–تشیع (۱۳۸۰ تا ۱۴۰۴).

• مؤلف ۵ عنوان فصل از کتاب در حوزه جامعه‌شناسی دین–اسلام–تشیع (۱۳۹۰ تا ۱۴۰۴).

• مؤلف ۵ عنوان مقاله در حوزه جامعه‌شناسی الهیات و فلسفه اجتماعی دین (انجمن علمی فلسفه دین ایران – ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۴).

• مؤلف ۵ عنوان مقاله و فصل از کتاب در حوزه هرمنوتیک اجتماعی–فرهنگی قرآن (۱۳۹۸ تا ۱۴۰۴).

• مؤلف ۵ عنوان جستار در حوزه جامعه‌شناسی و الهیات (۱۴۰۴ – سایت مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران).