به گزارش روابط عمومی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران، کرسی آزاداندیشی با موضوع «نهاد دانشگاه و الزامات جامعه‌شناختی و روان‌شناختی حکمرانی زمانه بحران» در روز یکشنبه ۲۱ تیرماه ۱۴۰۵ به همت دانشکده علوم اجتماعی و با همکاری مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران در تالار گفتگوی این دانشکده برگزار شد. در این نشست علمی روسای دانشکده­های روانشناسی و علوم تربیتی، علوم اجتماعی، حکمرانی و موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران به واکاوی ریشه‌های عمیق شکاف میان نهاد دانشگاه و ساختار حکمرانی کشور پرداخته و راهکارهای برون‌رفت از چالش‌های فرساینده در شرایط بحران را از منظر روان‌شناختی، جامعه‌شناختی و الگوهای نوین حکمرانی تبیین کردند. اعضای نشست با نقد دیدگاه‌های تقلیل‌گرایانه و تک‌بعدی در مدیریت بحران، بر ضرورت تجهیز ساختار حکمرانی به سواد روان‌شناختی، پیوست‌های سلامت روان و تاب‌آوری جامعه‌محور تأکید ورزیدند.

تأکید بر نقش مطالعات تاریخی و بنیادی در ایجاد پیوند نهاد علم با ساختار حکمرانی

در آغاز این نشست، دکتر سیدپویا رسولی‌نژاد، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران و دبیر علمی کرسی، با تشریح فلسفه شکل‌گیری این رویداد علمی، به تبیین ضرورت تعامل دوسویه میان نهاد علم و دستگاه اجرایی پرداخت. وی با آسیب‌شناسی پیوند میان دانشگاه و حاکمیت اظهار داشت که در شرایط عادی، ساختار حکمرانی احساس نیاز ملموسی به یافته‌های علمی ابراز نمی‌کند و نهاد دانشگاه نیز آمادگی و ظرفیت کافی برای ارائه دستاوردهای خود در قالب گزاره‌های قابل اجرا در حوزه سیاست‌گذاری را توسعه نداده است؛ چالشی که در زمانه بحران، پیامدهای منفی خود را با وضوح بیشتری نشان می‌دهد.

دبیر علمی این نشست برای رفع این خلأ بر اهمیت انجام مطالعات تاریخی و بنیادی به عنوان نقش اساسی دانشگاه در هدایت تصمیم‌گیری‌های کلان حاکمیتی در زمانه بحران تأکید کرد و در این راستا سه تمهید اساسی شامل شناخت عمیق تنوع و تکثر فرهنگی ایران بر پایه مدل فرهنگ چندکانونی (نه بر اساس نظریه چندفرهنگی که نسبتی با جامعه ایرانی ندارد و نمی­تواند به تبیین صحیح آن بپردازد)، درک پویایی‌های نظام چندقطبی بین‌المللی و تغییر مداوم و سریع مناسبات جهانی و جایگاه در حال رشد ایران در این مناسبات (که نشانگر لزوم آمادگی ایران در مواجهه فعالانه­تر و در اختیار گرفتن ابتکار عمل در بحران­هاست)، و بازنگری در کارکرد بومی دانشگاه به عنوان نهادی وارداتی با هدف ایجاد حساسیت دانشگاه به زمینه اجتماعی خود و پرداختن به مسائل و نیازهای واقعی جامعه ایرانی را ضروری دانست.

بحران‌های مزمن و ضرورت تجهیز حکمرانی به سواد روان‌شناختی

در ادامه این کرسی آزاداندیشی، دکتر رضا پورحسین، استاد و رئیس دانشکده روان‌شناسی و علوم تربیتی دانشگاه تهران، دیدگاه‌های خود را با تمرکز بر مفهوم «مدیریت ادراک و هیجان جمعی» ارائه داد. وی با بیان اینکه جامعه معاصر در وضعیت فرساینده‌ای از بحران‌های مستمر زیست می‌کند، تصریح کرد که ما امروز با پدیده‌ای به نام «زیست در بحران» مواجه هستیم و به همین دلیل، حکمرانی مدرن بیش از هر زمان دیگر نیازمند مجهز شدن به «سواد روان‌شناختی» است. دکتر پورحسین رویکردهای روان‌شناختی و جامعه‌شناختی را در تحلیل نهایی مکمل یکدیگر دانست که باید در مواجهه با انسان و جامعه به درکی یکپارچه دست یابند.

رئیس دانشکده روان‌شناسی دانشگاه تهران با تشریح مدل سیستم‌های دوگانه تفکر شناختی، اظهار داشت که تحت استرس‌های شدید و مزمن، تفکر تحلیلی، عقلانی و تامل‌برانگیز جامعه که نیازمند انرژی شناختی بالایی است، دچار ضعف کارکرد جدی می‌شود. در چنین شرایطی، فرماندهی رفتارهای اجتماعی به سمت ادراک حسی، هیجانی، واکنشی و تکانشی سوق پیدا می‌کند که پیامد آن بروز زودرنجی اجتماعی، تصمیم‌گیری‌های شتاب‌زده، افزایش تنش‌های کلامی و فیزیکی در لایه‌های مختلف و در نهایت انفعال و درماندگی آموخته‌شده در بدنه جامعه است. وی هشدار داد که رسانه‌ها در این فضا به عنوان کاتالیزورهای قوی عمل کرده و با پمپاژ دائمی اخبار اضطراب‌آور، تعلیق شناختی جامعه را تشدید می‌کنند.

عضو هیئت علمی دانشگاه تهران در بخش دیگری از سخنان خود به آسیب‌شناسی عملکرد ساختار حکمرانی در حوزه رسانه پرداخت و از ضعف مفرط در «روایت‌گری اول» انتقاد کرد. وی خاطرنشان ساخت که تأخیر در ارائه روایت‌های شفاف، سریع و صادقانه از رویدادها، خلاء شناختی بزرگی در ذهن جامعه ایجاد می‌کند که این خلاء فوراً توسط شایعات و روایت‌های بیگانگان پر می‌شود و مرجعیت ادراکی حاکمیت را مخدوش می‌سازد. دکتر پورحسین در پایان، راهکارهای عملی نظیر بهره‌گیری از تلنگرهای شناختی برای هدایت بهینه رفتارهای اجتماعی بدون اجبار فیزیکی، و همچنین الزام قانونی به تدوین «پیوست سلامت روان» برای تمامی سیاست‌ها، تصمیم‌گیری‌ها و اصلاحات ساختاری کلان اقتصادی و اجتماعی را مطرح کرد تا میزان توان و ظرفیت هضم استرس جدید در جامعه پیش از اجرای طرح‌ها ارزیابی شود.

نقد بوروکراسی کوتاه‌مدت و لزوم گذار به حکمرانی پیش‌دستانه

سپس دکتر مجتبی امیری، دانشیار و رئیس دانشکده حکمرانی دانشگاه تهران، به ایراد سخن پرداخت و بر ضرورت گذار از الگوهای سنتی مدیریت بحران به سمت «حکمرانی پیش‌دستانه» تأکید نمود. وی حکمرانی را فرآیندی فراتر از اقدامات یک‌جانبه دولت‌ها تعریف کرد که مستلزم تنظیم تعاملات پویا میان حاکمیت، بخش خصوصی و جامعه مدنی است. دکتر امیری تبیین کرد که الگوهای سنتی مدیریت بحران که مبتنی بر واکنش‌های انفعالی، بوروکراتیک و دستوری پس از وقوع رویدادها هستند، دیگر پاسخ‌گوی پویایی‌های جامعه امروز نبوده و حاکمیت باید به سیستم‌های آینده‌پژوهی و ارزیابی مستمر ریسک مجهز شود.

رئیس دانشکده حکمرانی دانشگاه تهران با کالبدشکافی ریشه‌های شکاف میان نهاد دانشگاه و ساختار اجرایی کشور، به تبیین تضاد زمانی میان این دو نهاد پرداخت. وی اظهار داشت که مدیران اجرایی به دلیل قرار گرفتن در چرخه‌های سیاسی کوتاه‌مدت، همواره به دنبال پاسخ‌های سریع و ملموس برای تسکین بحران‌های جاری هستند، در حالی که پژوهش‌های دانشگاهی فرآیندهایی بلندمدت، عمیق و ساختاری را طی می‌کنند. دکتر امیری خلاء بزرگ دیگر را در حوزه «ترجمه سیاستی» دانست و تصریح کرد که دانشگاه باید بتواند یافته‌های پیچیده و انتزاعی خود را به زبان سیاست‌گذاری ساده، صریح و کاربردی تبدیل کند تا مدیر اجرایی بتواند در تصمیم‌گیری‌های روزانه از آن‌ها بهره‌مند شود.

عضو هیئت علمی دانشگاه تهران همچنین به سوءظن متقابل میان ساختار حکمرانی و دانشگاه اشاره کرد و افزود که دستگاه‌های اجرایی غالباً توصیه‌های علمی را غیرواقع‌بینانه تلقی می‌کنند و دانشگاه نیز نگاه حاکمیت به علم را نگاهی ابزاری و در جهت توجیه تصمیمات ازپیش‌اتخاذشده می‌داند. وی با تأکید بر اینکه میزان «ظرفیت سیاستی» یک دولت با میزان پیوند ارگانیک آن با دانشگاه سنجیده می‌شود، سرمایه اجتماعی و اعتماد عمومی را ضربه‌گیرهای اصلی حاکمیت در تندباد بحران‌ها خواند. دکتر امیری در پایان پیشنهاد کرد که «آزمایشگاه‌های سیاست‌گذاری مشترک» میان دانشگاه و نهادهای حاکمیتی ایجاد شود تا سناریوهای مختلف مواجهه با بحران‌ها پیش از اجرای عمومی، در مدل‌های علمی شبیه‌سازی و نقد شوند.

ضرورت تقویت تاب‌آوری جامعه‌محور در زمانه بحران

در ادامه نشست، دکتر حسین ایمانی جاجرمی، دانشیار دانشگاه تهران و رئیس مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی، الزامات جامعه‌شناختی حکمرانی در زمانه بحران را مورد ارزیابی قرار داد. وی با ارائه تعریفی جامعه‌شناختی از بحران در تاروپود مناسبات اجتماعی، تبیین کرد که در جریان آن، ساختارهای انسجام‌بخش جامعه تحت فشارهای فرساینده قرار می‌گیرند. دکتر ایمانی جاجرمی هشدار داد که در بحران‌های فاقد پشتوانه علمی و پیوست‌های اجتماعی، نخستین قربانی، «سرمایه اجتماعی» و «اعتماد عمومی» خواهد بود که بازسازی آن‌ها سال‌ها به طول می‌انجامد.

رئیس مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران به کالبدشکافی نسبت میان نابرابری‌های فضایی - کالبدی و تشدید بحران‌های اجتماعی پرداخت. وی پدیده‌هایی نظیر حاشیه‌نشینی، فرسودگی بافت‌های شهری و توزیع ناعادلانه منابع را کانون‌های اصلی بازتولید بحران‌ها توصیف کرد که در زمان وقوع شوک‌های اقتصادی یا بلایای طبیعی، اقشار فرودست ساکن در این مناطق را به شدت تحت تأثیر قرار داده و گسست میان دولت و ملت را عمیق‌تر می‌سازند. دکتر ایمانی جاجرمی با نقد الگوهای تصمیم‌گیری بالابه‌پایین و تمرکزگرا، بر ضرورت تقویت «تاب‌آوری جامعه‌محور» از طریق فعال‌سازی ظرفیت شبکه‌های اجتماعی و جلب مشارکت‌های داوطلبانه محلی تأکید کرد.

دانشیار توسعه اجتماعی دانشگاه تهران با اشاره به پیشینه نزدیک به هفت دهه‌ای مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران یادآور شد که این مؤسسه پژوهش‌های تجربی ارزنده‌ای را در خصوص سنجش سرمایه اجتماعی، توزیع نابرابری‌ها و ظرفیت‌های محلی انجام داده است. وی تأکید کرد که اتخاذ سیاست‌های پایدار بدون اتکا به داده‌های تجربی و بومی جامعه‌شناختی، مانند حرکت در تاریکی مطلق است و حاکمیت برای عبور ایمن از بحران‌ها چاره‌ای جز تکیه بر یافته‌های میدانی و بومی جامعه‌شناسان ندارد.

مسئولیت اجتماعی دانشگاه و گذار از نگاه ابزاری به حکمرانی علم‌محور

در بخش پایانی سخنرانی‌ها، دکتر غلامرضا غفاری، استاد جامعه‌شناسی و رئیس دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران، به مسئولیت اجتماعی نهاد علم در زمانه بحران پرداخت. وی با تأکید بر اینکه بحران‌های معاصر پدیده‌هایی چندبعدی هستند، هم‌زمانی توجه به الزامات روان‌شناختی، جامعه‌شناختی و غیره را در فرآیند حکمرانی ضروری دانست و تصریح کرد که نمی‌توان سلامت روانی یک جامعه را از تحقق عدالت اجتماعی، عدالت فضایی و ظرفیت سیاستی دولت‌ها مجزا دانست.

رئیس دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران با انتقاد جدی از نگاه تک‌بعدی، فنی و مهندسی حاکم بر برخی ساختارهای تصمیم‌گیری کشور، خاطرنشان ساخت که تصور حل بحران‌های پیچیده اجتماعی با بخشنامه‌های اداری یا فرمول‌های سخت‌افزاری، تصوری نادرست و زمینه‌ساز بروز بحران‌های ثانویه است. وی علوم اجتماعی و روان‌شناسی را ابزارهای حیاتی رصد، پیش‌بینی و تحلیل واقعیت‌های عمیق اجتماعی خواند و روندهای کلانی نظیر تغییرات ارزشی و نسلی، تحولات دموگرافیک و شتاب فناوری را امواجی دانست که نادیده گرفتن آن‌ها توسط حکمرانان به بحران‌های پی‌درپی ساختاری منجر می‌شود. دکتر غفاری با تفکیک میان نگاه ابزاری به علم و حکمرانی علم‌محور، پایداری و بازتولید امید اجتماعی را به عنوان یک برساخت مهم اجتماعی منوط به کارآمدی، شفافیت، پاسخ‌گویی و رفتار عادلانه ساختارهای حکمرانی دانست. وی یادآور شد که دانشگاه تمدن‌ساز باید بتواند با تولید دانش نافع و ایجاد بسترهای تعاملی، افق‌گشایی علمی کرده و به بازسازی سرمایه اجتماعی کمک کند.