معرفی بخش مطالعات روستایی:
بخش روستایی مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران، از زمان تأسیس این مؤسسه، همواره یکی از فعال‌ترین و موثرترین بخش‌های تحقیقاتی در سطح کشور بوده است. این بخش در کنار پژوهش‌های بنیادی و کاربردی خود، نقش چشمگیری در تحول نگرش‌ها و رویکردهای علمی در حوزه مطالعات روستایی در ایران ایفا کرده است. بخش مطالعات روستایی مؤسسه، با تجربه‌ای درخشان، از پیشگامان تحقیقات دانشگاهی در زمینه مسائل روستایی در کشور محسوب می‌شود. اولین تحقیقات نظام‌مند در زمینه مسائل روستایی در ایران، توسط اساتید برجسته این مؤسسه انجام شد که آثارشان همچنان به‌عنوان منبع معتبر در سطح ملی و بین‌المللی مورد استناد قرار می‌گیرند. برخی از این تحقیقات برای اولین بار در بخش آرشیو مؤسسه در وبسایت مؤسسه در دسترس قرار گرفته است.
این بخش با داشتن ترکیبی از اساتید با تجربه و پژوهشگران جوان، اکنون به عنوان یکی از مراکز پیشرو در زمینه پژوهش و آموزش در حوزه مطالعات روستایی در ایران شناخته می‌شود. اعضای این بخش با بهره‌گیری از دانش تخصصی و تجربیات علمی و عملی، به بررسی تحولات و مسائل مختلف جوامع روستایی ایران می‌پردازند و در تلاشند تا مطالعات روستایی را به سوی افق‌های نوین هدایت کنند.
رویکرد بخش مطالعات روستایی میان‌رشته‌ای بوده و این بخش از پژوهشگران متخصص در زمینه‌های مختلف بهره می‌برد. حوزه‌های جامعه‌شناسی روستایی، اقتصاد روستایی، برنامه‌ریزی روستایی، توسعه روستایی و فرهنگ روستایی از جمله موضوعات تحقیقاتی این بخش هستند. این رویکرد چندوجهی، به درک عمیق‌تر و جامع‌تری از مشکلات و تحولات جوامع روستایی ایران می‌انجامد و به یافتن راه‌حل‌های کارآمد کمک می‌کند.
اهداف بخش:
بخش مطالعات روستایی با هدف ارتقای دانش و آگاهی عمومی در زمینه مسائل روستایی و کمک به توسعه پایدار و متوازن روستایی در ایران فعالیت می‌کند. اهداف اصلی این بخش عبارتند از:
- توسعه دانش روستایی: انجام پژوهش‌های بنیادی و کاربردی با کیفیت بالا در حوزه مطالعات روستایی و انتشار یافته‌های پژوهشی از طریق مقالات علمی، کتاب‌ها و گزارش‌های پژوهشی.
- شناسایی و تحلیل مسائل روستایی: بررسی و تحلیل دقیق مسائل و چالش‌های جوامع روستایی ایران، از جمله فقر، مهاجرت، اشتغال، کشاورزی، محیط زیست و تغییرات اجتماعی و فرهنگی.
- ارائه راهکارهای توسعه روستایی: تولید دانش کاربردی و ارائه راهکارها و پیشنهادات سیاستی مبتنی بر پژوهش برای بهبود وضعیت زندگی روستاییان و توسعه پایدار مناطق روستایی.
- تربیت نیروی متخصص: آموزش و تربیت دانشجویان و پژوهشگران متخصص در حوزه مطالعات روستایی از طریق برگزاری دوره‌های آموزشی، کارگاه‌ها، سمینارها و مشارکت در پروژه‌های پژوهشی.
- ارتباط با جامعه روستایی: برقراری ارتباط مؤثر با جوامع روستایی، سازمان‌های دولتی و غیردولتی مرتبط با توسعه روستایی و انتقال یافته‌های پژوهشی به ذینفعان و جامعه عمل.
- همکاری‌های ملی و بین‌المللی: ایجاد و گسترش همکاری‌های علمی با دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی داخلی و خارجی فعال در حوزه مطالعات روستایی.
رویکرد محوری بخش:
تعهد به توسعه پایدار، متوازن و عادلانه روستاها: بخش مطالعات روستایی مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران، به عنوان یک نهاد علمی و تحقیقاتی پیشرو، متعهد است که نقش کلیدی در شناخت و حل مسائل جوامع روستایی ایران ایفا کرده و در راستای تحقق توسعه‌ای عادلانه، متوازن و پایدار برای مناطق روستایی کشور گام بردارد. این تعهد به تحقق توسعه‌ای متوازن و توجه به ویژگی‌های فرهنگی و اجتماعی هر منطقه، از ویژگی‌های متمایز این بخش است که در پروژه‌های مختلف داخلی و بین‌المللی به‌طور پیوسته مورد توجه قرار می‌گیرد.
تاریخچه بخش:
این بخش همزمان با تاسیس موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی تاسیس شد و تا سال 1344 با بخش تحقیقات عشایری فعالیت مشترک داشت و در طی این مدت تحقیقات متعددی انجام داد که به زبان های فارسی، فرانسه و انگلیسی انتشار یافت (فهرست تحقیقات و انتشارات موسسه از سال 1337 تا پاییز 1358). خسروی در این باره می نویسد: «تحقیقات روستایی از دیدگاه جامعه شناسی با سایر تحقیقات اجتماعی، از حدود سال 1337 در دانشگاه تهران، موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی، آغاز شده است و از همان سال تدریس جامعه شناسی روستایی و تحقیق، بخصوص منوگرافی دهات آغاز گردید و به دنبال آن بخش تحقیقات روستایی موسسه تاسیس گردید» (خسروی، 1355: 2). البته «اکثر مطالعاتی که دهه های 1340 و 1350 در باره مسایل روستایی ایران صورت گرفته، به تجریه و تحلیل نتایج اقتصادی اصلاحات ارضی (1341) اختصاص دارد» (ازکیا، 1376.: 52). این نکته انگیزه خسروی برای مطالعات روستایی بود: «بر اثر اصلاحات ارضی که در سال 1341 در ایران آغاز گردید و تغییراتی در ساخت اجتماعی جامعه روستایی پدید آمد، ناگزیر این تغییرات را باید مورد مطالعه قرار داد» (خسروی، 1355: 3).
نراقی نخستین مدیر موسسه در خصوص تاسیس این بخش می گوید: «یکی دیگر از زمینه هایی که از آغاز تاسیس موسسه مورد نظر ما بود جامعه روستایی بود. با توجه به این حقیقت که اکثریت جمعیت ایران در مناطق روستایی سکونت داشتند و این که کشاورزی مهمترین منبع تولیدات ملی ما به خصوص تامین مواد غذایی برای کلیه ساکنان کشور بود. اهمیت مسائل روستایی بر کسی پوشیده نیست. به خصوص که کار قابل و ارزنده ای در باره روستاها انجام نگرفته بود» (نراقی، 1379: 162). او خود سپس به دو کتاب مالک و زارع اثر لمبتون و رساله دکتری کریم سنجابی با عنوان «پژوهشی در باره اقتصاد روستایی و نظام زراعی در ایران» به عنوان مهمترین مراجع این بحث در سال های 1334 و 1335 اشاره می کند. نراقی از کسانی نام می برد که به زعم او «اساس تحقیقات روستایی را در این کشور گذاشتند»، آن ها عبارتند از: دکتر حبیب اللله پیمان، مهندس مهاجرانی، رخش خورشید، خسرو خسروی، خانم زهرا شجیعی و مهندس صمد فیروزی.
خسروی از نخستین جامعه شناسان ایرانی بود که اهمیت روستاها را فرایند توسعه کشور به خوبی درک می کرد. «به نظر نگارنده (خسروی) باید برای مطالعات اجتماعی در ایران روش خاصی پیدا کرد و آن را با توجه به نظریه های جامعه شناسی غربی غنی کرد، برای همین ما مطالعات روستایی در ایران را کلید همه مطالعات اجتماعی در جامعه ایران می دانیم، زیرا بدون فهم مشکلات روستاها نمی توان دشواری های اجتماعی حیات شهری را فهمید و عمران روستایی را عملی کرد و بدون عمران روستایی، عمران شهری میسر نیست، و نیز نباید از یاد برد که جامعه روستایی ایران از حالت یکدست خارج شده است و به گروه ها و قشرهای مختلف اجتماعی با ایستارهای مختلف تقسیم شده است» (خسروی، 1355: 3). به نظر خسروی عدم توجه به مسائلی چون ضعف نظریه ای مطالعات روستایی، کمبود محققان و جامعه شناسان، کم توجهی برنامه ریزان و گردانندگان امور اقتصادی و اجتماعی به اهمیت مطالعات اجتماعی در امور توسعه در ایران، شناخت روش، نبود آمارهای دقیق و نبود سابقه تحقیقات اجتماعی و نشناختن آن دانشگاهیان را در هر مطالعه ای دچار شکست خواهد کرد.
تحقیقات بخش روستایی شامل مسائل زیر بود:
الف. بررسی های اقتصادی و اجتماعی در 16 منطقه روستایی شامل ایلام، مشهد، سبزوار، اراک، بندرعباس، خلخال، نیشابور، بیرجند، گناباد، بجنورد، قوچان، دره گز، تربت جام، تربت حیدریه، طبس و کاشمر. این بررسی ها با روش پهنانگر انجام گرفت و در 16 مجلد انتشار یافت.
ب. در هر یک از مناطق بند الف به منظور تکمیل مطالعات اقتصادی-اجتماعی یک ده انتخاب شده و کلیه جنبه های اقتصادی-اجتماعی و فرهنگی آن با روش ژرفانگر بررسی و نتایج به صورت 18 منوگرافی منتشر شد.
پ. 12 بررسی اقتصادی-اجتماعی در زمینه شرکت های سهامی زراعی 6 منطقه شامل: درگزین (همدان)، سمسکنده (ساری)، فرح (سنندج)، رضا پهلوی (قصر شیرین)، گرمسار و نیوان نار (گلپایگان) که در دو دوره زراعی متوالی مورد مطالعه و مقایسه قرار گرفت.
ت. جامعه شناسی «بنه بندی» در فردیس که در 6 جزوه جداگانه منتشر شد.
ث. گزارش های تحقیقی دیگر مانند «بررسی امکانات اشتغال صیادان در صورت ممنوعیت صید»، «بررسی نتایج اصلاحات ارضی»، «بررسی تعاونی های روستایی»، بررسی اعتبارات کشاورزی»، «مطالعات در باره شیلات، جنگل و مرتع در ناحیه گرگان»، «بررسی زمین، تره بار و شیلات در بندر عبارس»، «گزارش مقدماتی عمران گرگان»، «خوش نشینان کردستان»» و «گزارش مقدماتی ساخت های اجتماعی –اقتصادی مناطق روستایی سیستان و خاش» که هر کدام در یک مجلد منتشر شد.
در هنگام انجام این تحقیقات سرپرستی گروه روستایی را به ترتیب افراد زیر بر عهده داشتند:
دکتر منصور وثوقی، دکتر کاظم ودیعی، مهندس مصطفی مهاجرانی، دکتر نادر افشار نادری و دکتر خسرو خسروی.
زیر نظر سرپرست بخش که در راس ساختار سازمانی قرار داشت، «محققان» بودند که کار تجزیه و تحلیل جداول و تنظیم گزارش نهایی و یا نگارش منوگرافی ها را انجام می دادند. پس از آن ها کسانی به صورت «پرسشگر» و «تکنسین» در کار پرسشگری، جمع آوری اطلاعات و تنظیم جداول فعالیت می کردند.
دبیر بخش: دکتر مرجان خاکسار رنانی (دانش‌آموخته دکتری جامعه‌شناسی توسعه اجتماعی دانشگاه تهران)