شهریار رحمانی، تسهیلگر و مدرس مسئولیت اجتماعی شرکتی

تابستان ۱۴۰۴، گروهی از فعالان حوزه آموزش نوجوانان، توسعه اجتماعی و تاب‌آوری در خانه یادگیری رها، دوره‌ای با عنوان «در فضای کسب‌وکار جوانه بزن» را برای نوجوانان ۱۴ تا ۱۸ سال طراحی و در سال تحصیلی 1404-1405 به صورت آزمایشی اجرا کردند. این دوره صرفاً یک برنامه آموزشی درباره مسئولیت اجتماعی شرکت (Corporate Social Responsibility (CSR)) نیست، بلکه تلاشی است برای پاسخ به این پرسش که چگونه می‌توان نوجوانان را پیش از ورود به دانشگاه یا بازار کار، با مسئولیت‌های اجتماعی، کار جمعی و حل مسائل واقعی جامعه آشنا کرد.

این دوره بر این فرض استوار است که مسئولیت اجتماعی رفتاری اکتسابی است و همانند بسیاری از شایستگی‌های شهروندی، اگر از دوران نوجوانی و از طریق تجربه عملی آموزش داده شود، احتمال بروز آن در بزرگسالی افزایش می‌یابد. از این منظر، دوره «در فضای کسب‌وکار جوانه بزن» را می‌توان تلاشی برای پیوند دادن آموزش رسمی، یادگیری تجربی و مشارکت اجتماعی نوجوانان دانست.

در این دوره، نوجوانان علاوه بر آشنایی با مفاهیم مسئولیت اجتماعی شرکتی، با موضوعاتی مانند فعالیت‌های داوطلبانه، جامعه مدنی، خیریه‌ها، کار تیمی، تحلیل مسئله، طراحی و ارایه پروژه، و جلب حمایت آشنا می‌شوند. ویژگی متمایز این دوره آن است که آموزش تنها در کلاس متوقف نمی‌شود؛ بلکه شرکت‌کنندگان موظفند برای یک مسئله اجتماعی واقعی، پروژه طراحی کنند، با سازمان‌ها ارتباط بگیرند و راهکارهای عملی خود را ارائه دهند.

این تجربه نشان داد که نوجوانان، برخلاف تصور رایج، ظرفیت بالایی برای درک مسائل اجتماعی و شهری و مشارکت در حل آن‌ها دارند؛ مشروط بر آنکه فرصت یادگیری مبتنی بر تجربه، گفت‌وگو و فعالیت عملی در اختیارشان قرار گیرد. شرکت‌کنندگان این دوره، علاوه بر پیشنهادهایی برای حل مسایل شهری، ایده‌هایی برای بهبود برنامه مسئولیت اجتماعی شرکت‌های معظم تدوین نمودند که آماده ارایه است.

ارزیابی اولیه دوره نشان می‌دهد که یادگیری شرکت‌کنندگان به مفاهیم نظری محدود نمانده است. نوجوانان در طول دوره، تحلیل مسائل اجتماعی، تحلیل گزارش‌های مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها، طراحی و ارایه پروژه، همکاری، گفت‌وگو، تفکر انتقادی و مسئولیت‌پذیری را تمرین کردند. آنان همچنین در قالب بازدیدهای میدانی و ارتباط با سازمان‌های اجتماعی، تجربه‌ای عملی از شناسایی مسئله، گفت‌وگو با ذی‌نفعان و طراحی راه‌حل به دست آوردند. این یافته‌ها نشان می‌دهد که آموزش مسئولیت اجتماعی، اگر مبتنی بر تجربه و پروژه‌های واقعی طراحی شود، می‌تواند هم‌زمان طیفی از شایستگی‌های شناختی، اجتماعی و حرفه‌ای مورد نیاز قرن بیست‌ویکم را در نوجوانان تقویت کند.

یافته‌های این دوره زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که آن را در بستر مسائل امروز شهر تهران و نیاز روزافزون به مشارکت اجتماعی شهروندان تحلیل کنیم. تهران با چالش‌های متعددی از جمله آسیب‌های محیط زیستی و اجتماعی مواجه است. مدیریت این مسائل تنها با اتکا به دولت امکان‌پذیر نیست و نیازمند مشارکت شهروندان، بخش خصوصی، سازمان‌های مردم‌نهاد و نسل جوان است. در چنین شرایطی، آموزش مسئولیت اجتماعی باید بخشی از فرایند تربیت شهروندان آینده باشد، نه موضوعی که صرفاً در محیط‌های دانشگاهی یا سازمانی مطرح شود.

تجربه نظام‌های آموزشی در کشورهای مختلف نیز نشان می‌دهد که آموزش مسئولیت اجتماعی، شهروندی فعال، خدمت اجتماعی و یادگیری پروژه محور از سال‌های نوجوانی آغاز می‌شود و دانش‌آموزان پیش از ورود به دانشگاه، مشارکت در فعالیت‌های داوطلبانه و اجتماعی را تجربه می‌کنند. این رویکرد علاوه بر تقویت همدلی، مسئولیت‌پذیری و مهارت‌های ارتباطی، زمینه‌ساز شکل‌گیری مدیران، کارآفرینان و کارکنانی می‌شود که در آینده تصمیم‌های خود را با توجه به منافع جامعه و ذی‌نفعان اتخاذ می‌کنند.

در ایران نیز طی سال‌های اخیر توجه به آموزش مسئولیت اجتماعی در اسناد و سیاست‌های عمومی رو به افزایش بوده است. در ماده ۵ پیش‌نویس قانون مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها، نهادهای متولی آموزش موظف شده‌اند از طریق تدوین برنامه‌های آموزشی، تولید محتوا و کتاب‌های درسی، فرهنگ مسئولیت اجتماعی را ترویج کنند. که نشان می‌دهد که سیاست‌گذاران نیز به ضرورت آموزش مسئولیت اجتماعی از سنین پایین توجه کرده‌اند.

برگزاری دوره «در فضای کسب‌وکار جوانه بزن» را می‌توان نمونه‌ای از یک تجربه آزمایشی در شهر تهران دانست که نشان داد آموزش مسئولیت اجتماعی برای نوجوانان امکان‌پذیر، جذاب و اثربخش است. با این حال، تداوم و توسعه چنین برنامه‌هایی مستلزم فراهم شدن چند پیش‌شرط اساسی است: نخست، همکاری بین‌بخشی میان وزارت آموزش و پرورش، وزارت علوم، تحقیقات و فن‌آوری، شهرداری‌ها، سازمان‌های مردم‌نهاد  و بنگاه‌های اقتصادی که باید به عنوان محیط‌های واقعی یادگیری در کنار مدارس قرار گیرند؛ دوم، ایجاد فرصت‌های واقعی برای فعالیت‌های داوطلبانه و پروژه‌های محله‌محور توسط شهرداری تا نوجوانان بتوانند آموخته‌های خود را در محیط واقعی تمرین کنند؛ سوم، بهره‌گیری از ظرفیت سازمان‌های غیردولتی به‌عنوان محیط‌های یادگیری اجتماعی؛ و چهارم، تربیت مربیانی که علاوه بر دانش نظری، تجربه عملی در حوزه توسعه اجتماعی و مسئولیت اجتماعی داشته باشند.

آموزش مسئولیت اجتماعی را نباید صرفاً آموزش یک مفهوم مدیریتی یا سازمانی دانست؛ بلکه بستر آموزش مجموعه‌ای از شایستگی‌هایی است که نظام آموزشی امروز کمتر فرصت تمرین آن‌ها را فراهم می‌کند؛ از طرف دیگر، سرمایه‌گذاری برای تربیت شهروندان آگاه است که سهم فعال‌تری در حل مسائل جامعه ایفا می‌کنند. تجربه شکل‌گرفته در تهران نشان می‌دهد که اگر نوجوانان فرصت مشارکت و تجربه‌اندوزی و جلب اعتماد پیدا کنند، می‌توانند از امروز تمرین مسئولیت‌پذیری را آغاز کنند و به سرمایه اجتماعی ارزشمندی برای آینده کشور تبدیل شوند.

با توجه به نتایج اولیه این تجربه، دوره «در فضای کسب‌وکار جوانه بزن» در گام بعدی با همکاری سازمان مدیریت صنعتی برگزار خواهد شد تا امکان مشارکت نوجوانان بیشتری در این دوره آموزشی فراهم شود.