دکتر محمدمهدی فتوره‌چی، مدیر گروه رسانه‌های نوین و فرهنگ موسسه

امروزه عوامل بسیاری چون توان نظامی و تسلیحاتی، تسلط بر فناوری‌های نوین اطلاعاتی و ارتباطی، آمادگی دفاعی توده‌های مردم، پیمان‌های نظامی، منطقه‌ای و بین‌المللی و بویژه اتحاد‌های قومی و مذهبی و البته شرایط ژئوپلیتیک و جغرافیایی در پیروزی کشورها در جنگ‌ها نقش اساسی و بنیادی دارند؛ ولیکن به نظر راقم این سطور در شرایط کنونی کشورمان که از سوی دو قدرت برتر نظامی و تسلیحاتی دارای بمب اتمی و با حمایت اطلاعاتی ناتو مورد تجاوز قرار گرفته، دو عامل بسیار مهم دیگرِ تاب‌آوری اجتماعی- اقتصادی و انسجام اجتماعی نقش و اهمیت بسیار زیادی دارد؛ عوامل مهم قدرت آفرین و وحدت بخشی که این روزها به موازات قدرت دیپلماسی و توان موشکی و پهبادی مان در میدان می تواند پیروزی قاطع ما بر دشمنان را تضمین کند. برای تعیین میزان اهمیت این دو عامل، لازم است اجمالا تاب‌آوری را تعریف و سپس این دو مفهوم را تبیین کنیم.

تاب‌آوری: تاب‌آوری یا رزیلنسی به معنای توانایی فرد، گروه یا جامعه برای مقابله، سازگاری و توان بازیابی از تبعات شوک‌ها و بحران‌هاست که شامل آمادگی جسمی و روانی، انعطاف پذیری، حمایت اجتماعی و حتی مثبت اندیشی می شود. البته در شرایط جنگی، تاب‌آوری روانی-اجتماعی نقش محافظتی ویژه‌ای در برابر آسیب‌های روانی چون اضطراب و افسردگی ایفاء می کند و لذا ارتقای میزان آن برای موفقیت در جنگ‌ها و بازسازی‌های فیزیکی و روانی پس از آن ضروریست.

تاب‌آوری اجتماعی-اقتصادی: این اصطلاح بدین معنی است که یک جامعه برای حفظ و ادامه ‌تولید، توزیع منابع و نظم پذیری در مواجهه با آسیب‌های نظامی، خسارت‌های زیرساختی و فشارهای روانی، توانمندی‌اش را به منصه ظهور بگذارد و شرایط سخت و دشوار تحمیل‌شده ناشی از جنگ را تحمل کرده و زبان به شِکوه و شکایت باز نکند و موجبات یاس و دلسردی و ناامیدی دیگران وبویژه عزیزان و بستگانش را هم فراهم نکند.

انسجام اجتماعی: انسجام اجتماعی یا یکپارچگی توده‌ها و جمعیت‌های مختلف از هر قوم و نژاد و زبان و مذهب در واقع، اهتمام به ایجاد حس مشترک هویت، هدف گذاری، اعتماد به سازمان و به یکدیگر و تمایل مشترک برای ایثار و فداکاریست.

تاثیر تاب‌آوری اجتماعی- اقتصادی و انسجام اجتماعی در جنگ‌ها بسیار قابل توجه است و شواهد تاریخی اهمیت این دو عامل را تائید می کند؛ عواملی تعیین کننده که باید به عنوانه دو عامل کلیدی در تحلیل و پیش بینی نتایج جنگ‌ها در نظر گرفته شود و از سوی دولت‌ها و نظام‌های حاکم بر کشورهای مورد تجاوز قرار گرفته، تدابیری برای تقویت و ترویج آنها اتخاذ شود. تردید نیست که تاب‌آوری اقتصادی باعث می شود که آحاد جامعه در طول جنگ به صورت مستمر منابع مورد نیازش (چون مواد اولیه، انرژی، نیروی انسانی و ...) را بدون تاثیر از جو روانی و هیجانی محیط پیرامونی تامین کند. این اقدام در کلیدی ترین مراحلی چون تولید و نگاهداشت مواد به موازات تولید سلاح و تعمیر تجهیزات نظامی (بویژه موشکی و پهبادی) و فعالیت یا حتی ایجاد کارگاه‌های تولیدی جدید تاثیرگذار است.

در ادامه نگاهی خواهیم انداخت به اوضاع کشور ژاپن که در نتیجه توجه به این دو عامل مهم بر دشمن فائق آمدند و کشور سوریه که در اثر غفلت و عدم توجه به این عوامل بنیادین دچار شکاف اراده‌ها گردیده و سقوط ذلیلانه بشار اسد و تخریب گسترده زیرساخت‌های این کشور را در پی داشت؛ اما کشور ژاپن با شروع حمله دشمن در سال 1941، قدرت تولیدش بویژه در مواد خامی چون نیکل و مس بشدت کاهش یافت و با افت شدیدی در تولید سلاح مواجه شد. متعاقب این خسارت، توده‌های مردم بویژه زنان قهرمان با ارتقای روحیه مقاومت شان در برابر دشمن، ضمن گسیل همسران و فرزندان شان به جبهه ها و حفظ هشیاری نسبت به دشمنان داخلی از هر تلاشی برای چرخاندن چرخ صنایع در حال رکود اجتناب نکردند. در حالیکه در جنگ تحمیلی امریکا بر کشور سوریه در سال 2011 بدلیل کاهش چشمگیر تولید، وابستگی به خارج و متعاقبا تخریب زیرساخت‌ها و کمبود منابع، شاهد فروپاشی اقتصادی این کشور و بدنبال آن ناتوانی دولت در تامین غذا و دارو بودیم و نیز گسترش ناامنی هایی که با حمایت و پشتیبانی ایران و جبهه مقاومت تا سقوط بشار اسد مهار شد. بی شک تقسیمات نژادی، مذهبی و سیاسی، نبود هویت مشترک و تضادهای داخلی موجب ایجاد ناهماهنگی هایی در اتخاذ رویه‌های مداخله و کاهش شدید انسجام اجتماعی در این کشور شد. حال سوال اینجاست که برای ارتقای تاب‌آوری اقتصادی و اجتماعی و انسجام ملی در کشور باید چه تمیهدات و تدابیری را اتخاذ کرد.

 پیش از بیان راهبردهای تقویت انسجام اجتماعی و اقتصادی، به منظور ارتقای سطح تاب‌آوری افراد و خانواده‌ها لازم است تا توصیه‌های صاحب نظران روانشناسی اجتماعی به منظور کاهش آسیب‌های روانی و افزایش آس

تانه تحمل مان به شرح ذیل نصب العین گردد:

-             پذیرش واقعیت و مدیریت احساسات طبیعی و هیجانی چون ترس، اضطراب و ...اهتمام به گفتگو در باره آن‌ها یا نگارش احساسات و اندیشه‌ها در موقعیت‌های مختلف تنش زا؛

-             حفظ و تقویت ارتباطات انسانی و خویشاوندی بویژه با اعضای خانواده، دوستان و بستگان و نزدیکان به منظور کاهش استرس و دریافت احساسات مثبت و امید بخش و در صورت امکان ایجاد حلقه‌های حمایتی و همدلانه با هدف افزایش امنیت روانی (تقویت شبکه‌های حمایتی و مراقبتی و همبستگی اجتماعی با گروه‌های همآل و پیوستن به سازمان‌های مردم نهاد یاری رسان)؛

-             مدیریت اطلاعات دریافتی و پیگیری به اندازه ‌اخبار جنگ از منابع معتبر و رسمی کشور و پرهیز از دامن زدن به شایعات و باز نشر اخبار و مطالب فاقد منبع موثق؛

-             آموزش مهارت‌های مقابله‌ای و چگونگی افزایش تاب‌آوری روانی چون مدیریت استرس، حل مساله و تکنیک‌های آرام بخش فردی و گروهی؛

-             ایجاد آمادگی‌های لازم و برنامه ریزی اضطراری خانوادگی چون تهیه بسته‌های غذا، آب، داروهای ضروری و لوازم کمک‌های اولیه برای دو تا سه روز و همچنین مشخص کردن نقاط امن محل اقامت؛

-             اهتمام به فراگیری اصول و مهارت‌های کمک‌های اولیه و تهیه مواد و لوازم ضروری در کیف یا جعبه‌ای مقاوم؛

-             توجه ویژه به کودکان و سالمندان بویژه مراقبت‌های روانی و تشریح وضعیت موجود به زبانی ساده و قابل درک؛

-             مراقبت به انجام برنامه ریزی‌های روزانه برای تغذیه سالم و کافی، خواب مناسب ومنظم، ورزش و مطالعه و هر کاری که موجبات شادی و نشاط و ثبات روانی شما را فراهم کند (از جمله شرکت در تجمعات و گردهمایی شبانه و شرکت فعال در آیین‌های ملی و مذهبی)؛

-             و در نهایت مراجعه به کارشناسان روانشناسی در صورت بروز نشانه‌ها و علائم هشداردهنده ‌مخل روند جریان عادی زندگی (مراجعه به مرکز ارائه خدمات مشاوره حضوری و تماس باسامانه 4030 برای دریافت خدمات تلفنی)؛ (مقدسی، نقل به مضمون).

حال ببینیم دولت ها، مردم، نهادهای اجتماعی و رسانه‌ها چگونه و با اتکای به کدام راهبردهایی می توانند موجبات افزایش اتحاد و انسجام اجتماعی و اقتصادی جامعه‌ای را در زمان جنگ تحمیلی فراهم کنند.

راهبردهای تقویت انسجام اجتماعی

-             برقراری و حفظ اعتماد در بین آحاد مردم از طریق شفاف سازی اطلاعات و اخبار جنگ، حمایت از موسسات و نهادهای مردمی عدالت خواه و کاهش فساد و تسهیل دسترسی به منابع؛

-             تقویت هویت مشترک بین اقوام و جوامع از طریق رسانه‌های ملی و محلی، فعالیت‌های فرهنگی مشترک، برنامه‌های آموزشی؛

-             اهتمام به عدالت توزیعی و مشارکت اقتصادی از طریق توزیع مناسب و عادلانه‌ی مواد اولیه، حمایت از کسب و کارهای کوچک، حمایت از اشتغال؛

-             مشارکت دادن مردم در تصمیم گیرها در شوراهای محلی و منطقه‌ای و خدمات مشارکتی آنلاین؛

راهبردهای تقویت انسجام اقتصادی

-             ثبات قیمت کالا و خدمات و امنیت تامین مواد اولیه با قیمت گذاری ثابت و وضع مقررات واردات در زمان جنگ برای جلوگیری از افزایش بی رویه قیمت ها؛

-             پشتیبانی از زنجیره‌های تامین از جمله حفظ خطوط حمل و نقل جاده ای، ریلی و دریایی و نیز تدوین برنامه‌های جایگزین تولید و توزیع مواد اولیه؛

-             حفاظت از شغل و سرمایه گذاری و تمرکز بر عقد قراردادهای کوتاه مدت در بخش‌های کلیدی و حمایت مالی از تولید کنندگان دارای سرمایه‌ی در معرض خطر؛

-             ایجاد تنوع اقتصادی و پیشگیری از وابستگی به منابع محدود از طریق توسعه‌ی بخش‌های خدماتی و نیز حمایت از کشاورزی تنوع پذیر از جمله محصولاتی چون میوه جات، حبوبات و سبزیجات؛

در پنجاه روزی که از زمان جنگ تحمیلی امریکا صهیونی بر کشورمان می گذرد مردم مقاوم سلحشور و صبورمان، با اعتماد به مبارزان و مدافعان جان بر کف کشور و ایمان به امانت داری و صداقت مردان عرصه دیپلماسی به طور چشمگیر و مثال زدنی تاب‌آوری خود را در به طور تحسین آمیزی به منصه ظهور گذاشته و موجبات تحیر و تحسین آزادی خواهان جهان شدند و این شب‌ها در میادین و خیابان‌های شهرها آمادگی شان برای تحمل شرایط سخت تر اقتصادی را فریاد می زنند تا دشمنان متوهم و قسم خورده و خبیث را از تهاجم مجددی به کشور عزیزمان منصرف کنند.

بی تردید اندیشمندان نظام حکمرانی در کشور می توانند و انتظاراست با مرور نمونه‌های تاریخی موفق در جنگ جهانی دوم، جنگ‌های ایران و عراق، ویتنام، جنگ سوریه (2011 و 2025) و جنگ اوکراین و روسیه و ...توجه کافی به پیاده سازی راهبردهای یاد شده و تعیین اهداف مشخص و زمانبندی‌های وصول هر یک (مثلا تقویت اعتماد 20 درصد مردم در طی 6 ماه)، ایجاد تیم‌های تخصصی در حوزه‌های مختلف، تامین منابع مالی لازم (دولتی، خصوصی و کمک‌های مردمی مسلمانان و آزادی خواهان جهان و بویژه هم وطنان داخل و خارج)، استفاده مطلوب از رسانه‌های همگانی و بویژه فناوری‌های نوین ارتباطی و اطلاعاتی (چون سکوه‌های بر خط و پیام رسان‌های اجتماع)

ی) و در نهایت نظارت و ارزیابی مستمر، شاخص‌های انسجام اجتماعی و اقتصادی کشور را افزایش داده و دولت هم می تواند با مشارکت و همراهی اقشار مردم و سازمان‌های مردم نهاد و با اجرای نظام مند این راهبردها، گام‌های اساسی و بلندی در زمان جنگ و آتش بس و در جهت تقویت این دو عامل مهم بردارند تا پیروزی قطعی مان بر دشمنان متجاوز تضمین گردد.