دکتر حسین ایمانی جاجرمی | رییس موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی

در انتخاب زندگی تک خانواری یا تک زیستی و گسترش آن در جامعه عوامل مختلفی درکارند، از برنامه ریزی شهری تا سیاست گذاری‌های کلان اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، به شکلی مستقیم یا غیر مستقیم بر تصمیم افراد جامعه در انتخاب سبک زندگی فردی یا جمعی اثر خواهند گذاشت. اریک  کلایننبرگ استاد جامعه شناسی دانشگاه نیویورک در کتاب «تک زیستی: ظهور خارق العاده و جذابیت شگفت انگیز زیستن به تنهایی» منتشره در سال 2012، نشان می‌دهد که زندگی تک‌نفره یا تک زیستی  بدل به یکی از بزرگ‌ترین تحولات اجتماعی معاصر شده است. در بسیاری از کلان‌شهرهای جهان- همچون نیویورک، سانفرانسیسکو، و توکیو-  بخش بزرگی از خانوارها تک‌نفره هستند. این روند از نیمه قرن بیستم شدت گرفته و به سرعت رشد کرده است. 
بر اساس دیدگاه های این جامعه شناس می توان عوامل رشد این پدیده را چنین برشمرد: افزایش استقلال فردی، ما در عصری زندگی می کنیم که ارزش‌های مدرنی چون آزادی انتخاب و تأکید بر خودمختاری فردی بر آن حاکم است. این مساله حتی بر تربیت فرزندان و معماری خانه ها هم اثر گذاشته است. پدر و مادرهای روزگار حاضر وظیفه خود می دانند که برای هر کودک یک اتاق اختصاص داشته باشند و او را برای زندگی تک نفره و متکی به خود تربیت کنند. عامل دیگر به   اقتصاد و اشتغال زنان برمی گردد. افزایش مشارکت زنان در بازار کار به آنها امکان زندگی مستقل می‌دهد، فرصتی که در دهه های گذشته در عمل برای بیشتر زنان فراهم نبود. عامل ساختاری مهم دیگر رشد شهرنشینی و کلان شهر نشینی است. شهرها فراهم کننده فرصت‌های اجتماعی، فرهنگی و رفاهی هستند که زندگی تک‌نفره را جذاب می‌سازد. و بالاخره باید به مساله   تحولات خانوادگی اشاره کرد.  افزایش طلاق، تأخیر در ازدواج و کاهش نرخ باروری از جمله عواملی شناخته شده اند که می توانند مروج تک زیستی باشند. 
بخشی از تحقیقات اجتماعی تنها زندگی کردن آدم‌ها در زمانه حاضر را نوعی سبک زندگی می دانند که از سوی افراد انتخاب شده است با این حال عوامل مختلف در آن دخیل هستند. در واقع دیگر مانند گذشته افراد به خانواده نیاز ندارند و خانواده کارکردهای خود را از دست داده است. در گذشته خانواده کارکرد های عاطفی، حمایتی و اقتصادی داشت که اکنون بسیاری از افراد دیگر نیازمند آن نیستند و می‌توانند مستقل زندگی کنند. از طرفی نوع شهر سازی و خدماتی که ارائه می‌شود، امکان تنهایی زندگی کردن را بیشتر فراهم می‌کند. برای نمونه کوچک شدن اندازه خانه‌ها و فضای زندگی از جمله عواملی است که خواسته یا ناخواسته، این سبک زندگی را ترویج می‌کند. 
با وجودی که در ایران هنوز تعلق به خانواده بسیار زیاد است، ولی در جایی مثل کلانشهر تهران، تعداد تک خانوارها رو به افزایش است. آمارها هم نشان می‌دهد که رفته رفته با افزایش این سبک زندگی مواجه خواهیم بود. 
پیامدهای مثبت تک زیستی بر اساس مصاحبه هایی که با افراد تک زیست انجام شده است به این نکات اشاره دارند:   افراد تنها، الزاما منزوی یا افسرده نیستند؛ بسیاری آن را فرصتی برای آزادی، خلاقیت و خودسازی می‌دانند. زندگی تنها می‌تواند باعث رشد شبکه‌های دوستی، مشارکت در فعالیت‌های فرهنگی و تقویت حس «شهروندی مدنی» شود. این نوع زندگی به بازتعریف «خانه» و «زندگی شخصی» در عصر مدرن منجر شده است. بنابراین باید منتظر تحولاتی در معماری، شهرسازی و بازارهای اشتغال و مصرف بود. با این حال این پرسش وجود دارد که آیا چنین سبک زندگی برای جامعه آسیب تلقی می‌شود یا نه؟ تحقیقات انجام شده آن را آسیب نمی‌دانند زیرا این پدیده با پدیده هایی چون انزوا و تنهایی تحمیلی و اجباری تفاوت دارد. برای مثال مطالعات میدانی کلاینببرگ نشان می دهد بسیاری از سالمندان تمایلی برای زندگی در کنار فرزندانشان را نداشتند و می خواستند تا زمانی که توانایی تنها زندگی کردن را دارند، به همین سبک زندگی کنند. آن ها خواهان استقلالی هستند که در تک زیستی پیدایش می کنند. 
با این حال یکی از نگرانی‌های مهم برای افرادی که تنها زندگی می‌کنند، بحث سالمندی و آسیب های ناشی از این وضعیت است. . در جایی همچون ایران که برای سالمندان هنوز سیاست و برنامه های خاصی تدوین نشده است، این موضوع می تواند شدت ‌گیرد. مسئله نگران کننده پیر شدن افراد و ضعیف شدن پیوندهای اجتماعی است. در جامعه‌ای که افراد، تنهایی را در سبک زندگی خود انتخاب می‌کنند، معاشرت‌های اجتماعی آنها هم تحت تاثیر قرار می‌گیرد و همین موضوع ریسک‌های زمان سالمندی را بیشتر می‌کند. تنهایی برای بشر یک پدیده کمیابی بوده و حالا رو به شکل گیری است که بسیاری آن را پیش گرفتند. در واقع به عنوان یک حق انتخاب موضوع جدیدی است. با این حال مطالعات در اشاره به پیامدهای منفی این پدیده به مواردی چون   انزوا و تنهایی ناخواسته به‌ویژه در سالمندان،   فشار اقتصادی با توجه به این که زندگی تک‌نفره هزینه‌های بیشتری نسبت به زندگی جمعی دارد، اشاره می کنند. 
محققان هشدار می دهند که با توجه به رشد و جذابیت پدیده تک زیستی،  نیاز به بازطراحی سیاست‌های رفاهی، مسکن و مراقبت اجتماعی بشدت وجود دارد. جامعه شناسانی  که روی این پدیده کار کرده اند تأکید می‌کنند که شهرها و دولت‌ها باید این تحول را به رسمیت بشناسند و خدمات، مسکن و زیرساخت‌ها را برای جمعیت رو به رشد افراد تنها تطبیق دهند؛ از آپارتمان‌های کوچک و مقرون‌به‌صرفه تا شبکه‌های حمایتی اجتماعی. به نظر آن ها تک‌زیستی نه فقط یک «مسأله فردی» بلکه یک پدیده اجتماعی ساختاری است که رابطه فرد و جامعه، شهر و سیاست عمومی را بازتعریف می‌کند. زندگی تنها می‌تواند هم «فرصت» و هم «چالش» باشد؛ و آینده شهرهای بزرگ تا حد زیادی به نحوه مواجهه با این واقعیت بستگی دارد. 
در پاسخ به این پرسش که وضعیت زندگی تک‌نفره یا تک‌زیستی در ایران چگونه است؟  باید گفت در سال‌های اخیر ایران هم با روند جهانی افزایش زندگی‌های تک‌نفره روبه‌رو شده است. آمارها نشان می‌دهد حدود دو میلیون خانوار تک‌نفره در کشور وجود دارد که سهمی نزدیک به هشت درصد از کل خانوارها را تشکیل می‌دهند و این نسبت در مقایسه با دو دهه قبل رشد چشمگیری داشته است. بیشتر این خانوارها در شهرهای بزرگ و به‌ویژه در تهران متمرکزند. ترکیب جمعیتی آن‌ها نیز متنوع است: از جوانانی که به دلیل تأخیر در ازدواج یا ترجیح سبک زندگی مستقل تنها زندگی می‌کنند، تا سالمندانی که یا همسرشان فوت کرده یا فرزندانشان از خانه رفته‌اند. افزایش این نوع خانوارها پرسش‌های تازه‌ای را درباره سیاست‌های رفاهی، مسکن، و حتی سبک‌های ارتباط اجتماعی در ایران مطرح کرده است.
کلایننبرگ کتاب دیگری هم به نام کاخ هایی برای مردم دارد که به مساله زیرساخت های اجتماعی و اهمیت آن برای تاب آوری و پایداری جوامع توجه کرده است. در پاسخ به پرسش ارتباط میان زیرساخت های اجتماعی و پدیده تک زیستی باید گفت این دو کتاب درواقع دو بخش از یک روایت واحد هستند. کلایننبرگ در تک‌زیستی توضیح می‌دهد که چگونه رشد خانوارهای تک‌نفره به یکی از ویژگی‌های دنیای امروز تبدیل شده است؛ پدیده‌ای که هم آزادی و استقلال بیشتری به افراد می‌دهد و هم خطر تنهایی و انزوا را افزایش می‌دهد. اما او در کاخ‌هایی برای مردم راهی برای مواجهه با همین وضعیت پیشنهاد می‌کند: ایجاد و تقویت زیرساخت‌های اجتماعی مانند کتابخانه‌ها، پارک‌ها و سایر فضاهای عمومی که امکان تعامل، اعتماد اجتماعی و حس تعلق را فراهم می‌کنند. به بیان دیگر، اگر تک‌زیستی شرح مسأله باشد، کاخ‌هایی برای مردم ارائه راه‌حل است.