معرفی بخش مطالعات عشایری:
شکل‌گیری دانش جامعه‌شناسی و انسان‌شناسی میدانی در ایران، پیوندی ناگسستنی با نام مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران دارد. این مؤسسه که در فروردین‌ماه سال ۱۳۳۷ خورشیدی با تدبیر و دوراندیشی دکتر غلامحسین صدیقی و مدیریت دکتر احسان نراقی تأسیس شد، نخستین گام عملی را برای عبور علوم اجتماعی ایران از مباحث محض نظری به سمت پیمایش‌های میدانی و مسئله‌محور برداشت (ایمانی جاجرمی، ۱۳۹۴). در سال‌های نخستین فعالیت مؤسسه، مطالعات مربوط به جوامع غیرشهری ایران در قالبی یکپارچه تحت عنوان پژوهش‌های روستایی و عشایری پیگیری می‌شد؛ اما گستردگی شیوه‌های زیست ایلی، تنوع ساختارهای خویشاوندی و نقش حیاتی عشایر در معیشت و تاریخ ایران، نشان داد که فهم جامعه عشایری نیازمند رویکردی مستقل، تخصصی و ژرف‌پژوهانه است.
با بازگشت دکتر نادر افشار نادری از دانشگاه سوربن فرانسه در اواسط دهه ۱۳۴۰ و پیوستن وی به مؤسسه، فصل نوینی در مطالعات ایلی ایران آغاز گردید. در سال ۱۳۴۵ خورشیدی، با تفکیک رسمی از گروه روستایی، «بخش تحقیقات عشایری» به عنوان یک واحد پژوهشی مستقل پایه‌گذاری شد (افشار نادری، ۱۳۴۷). افشار نادری با گرد هم آوردن پژوهشگران برجسته‌ای همچون استاد جواد صفی‌نژاد، هوشنگ کشاورز صدر، حسن پارسا و بعدها الویا رسترپو، شالوده یکی از درخشان‌ترین مکاتب انسان‌شناسی میدانی در خاورمیانه را بنا نهاد. این گروه با به‌کارگیری روش‌های نوین تحقیق نظیر مونوگرافی (تک‌نگاری)، شناسنامه‌نگاری دقیق طوایف، استخراج شجره‌نامه‌ها و ثبت ساختارهای زیستی، سنتی نو در پژوهش‌های اجتماعی ایران ایجاد کردند (صفی‌نژاد، ۱۳۸۵).
عصر طلایی بخش تحقیقات عشایری بین سال‌های ۱۳۴۵ تا ۱۳۵۷ خورشیدی با اجرای طرح‌های کلان پیمایشی در اقصی‌نقاط ایران شکل گرفت. مهم‌ترین این پیمایش‌ها، طرح جامع کهگیلویه و بویراحمد (۱۳۴۵–۱۳۴۷) بود که زیست‌بوم، اقتصاد شبانی و ساختار اجتماعی ایلات شش‌گانه (به‌ویژه ایل بهمئی و طیبی) را به شکلی علمی به تصویر کشید (افشار نادری، ۱۳۴۷). همچنین پژوهش‌های گسترده در میان ایل قشقایی، بختیاری، شاهسون و عشایر ترکمن‌صحرا انجام شد. یکی از بزرگ‌ترین ابداعات این بخش، بنیان‌گذاری «انسان‌شناسی تصویری» در ایران بود؛ افشار نادری و همکارانش دوربین عکاسی و فیلم‌برداری مستند (مانند مستند تاریخی بلوط در سال ۱۳۴۷) را به عنوان ابزار تحلیلی وارد کار میدانی کردند تا شواهد دیداری کوچ‌نشینی را برای تاریخ ثبت نمایند (رفیع‌فر، ۱۳۹۸). نتایج این تحقیقات بارها برنامه‌های شتاب‌زده دولت وقت در زمینه اسکان اجباری (تخته‌قاپو) را به چالش کشید و مسئولان سازمان برنامه و بودجه را متوجه نقش اقتصادی و محیط‌زیستی کوچ‌نشینی نمود.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی و طی دهه‌های بعد، اگرچه امور عمرانی و اجرایی عشایر به نهادهای دولتی نظیر سازمان امور عشایر ایران واگذار گردید، اما مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران همواره جایگاه خود را به عنوان گنجینه اسناد مکتوب، عکس‌ها و گزارش‌های تک‌نگاری تاریخی حفظ کرد. با این حال، تحولات سریع دهه‌های اخیر نشان داد که تکیه بر داده‌های گذشته برای حل مسائل امروز جوامع ایلی کافی نیست.
در همین راستا و در پاسخ به نیازهای روز جامعه ایران، راه اندازی مجدد بخش مطالعات عشایری مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی به عنوان گامی راهبردی رقم خورد. در نخستین نشست تعاملی بازگشایی این بخش، دکتر حسین ایمانی جاجرمی (رئیس مؤسسه) و دکتر جلال‌الدین رفیع‌فر با مرور این تاریخچه پرافتخار، اهداف دوره جدید فعالیت را تبیین کردند. در دوره جدید، بخش مطالعات عشایری تمرکز خود را بر پاسخگویی به بحران‌های نوپدید زیست‌محیطی (مانند خشکسالی، کمبود آب و تخریب مراتع)، تحلیل تحولات هویتی و نسلی جوانان عشایر، ارزیابی علمی سیاست‌های دولتی اسکان و همچنین دیجیتال‌سازی و بازنشر آرشیو غنی عکس‌ها و گزارش‌های دهه ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ قرار داده است تا سنّت اصیل انسان‌شناسی میدانی دانشگاه تهران بار دیگر در خدمت توسعه پایدار جوامع عشایری ایران قرار گیرد.
- فهرستواره منابع و مآخذ مطالعات و تحقیقات عشایری تا سال 1366
فهرست منابع
افشار نادری، نادر. (۱۳۴۷). طرح بررسی مسائل اجتماعی و اقتصادی عشایر کهگیلویه و بویراحمد. تهران: انتشارات مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران.
ایمانی جاجرمی، حسین. (۱۳۹۴). تاریخچه و سیر تحول مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران. تهران: وبگاه رسمی مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران.
رفیع‌فر، جلال‌الدین. (۱۳۹۸). انسان‌شناسی تصویری و سنت پژوهش‌های میدانی در ایران. مجله علوم اجتماعی دانشگاه تهران، ۲۶(۱)، ۴۵–۶۸.
صفی‌نژاد، جواد. (۱۳۸۵). مونوگرافی ایل بهمئی و اطلس عشایری ایران (چاپ دوم). تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
دبیر بخش: محمد اسکندری نسب (دانشجوی دکتری جامعه‌شناسی توسعه اجتماعی دانشگاه تهران)