نشست هم‌اندیشی و آغاز به کار رسمی دوره جدید فعالیت‌های «بخش مطالعات عشایری» روز دوشنبه ۱۹ مرداد ۱۴۰۵ با حضور رئیس مؤسسه، اعضای هیئت علمی، پژوهشگران و جمعی از دانشجویان تحصیلات تکمیلی در دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران برگزار شد. در این نشست تعاملی، زمینه‌ها و ضرورت‌های بازیابی تشکیلاتی، تدوین ساختار جدید کارگروه‌های تخصصی، ابعاد، اهداف بلندمدت و چشم‌انداز فعالیت‌های این بخش با سابقه مورد بحث و تبادل نظر قرار گرفت.

در ابتدای جلسه، دکتر حسین ایمانی جاجرمی، رئیس مؤسسه با اشاره به سوابق تاریخی این بخش یادآور شد که مطالعات عشایری از ارکان هویتی و اصیل پژوهش‌های مؤسسه در دهه‌های گذشته بوده است. وی تصریح کرد: بخش مطالعات عشایری مؤسسه در سال ۱۳۴۵ را پیشگامانی چون مرحوم دکتر نادر افشار نادری و با مشارکت محققان نامداری نظیر مرحوم استاد جواد صفی‌نژاد، امیر‌هوشنگ کشاورز، عزیز رخش‌خورشید و حسن پارسا پایه‌گذاری کردند. این بخش تحقیقات دانشگاهی ایلات و عشایر، مونوگرافی‌ها و تک‌نگاری‌های ارزشمندی را به علوم اجتماعی ایران هدیه داد که همچنان مرجع اصلی مطالعات میدانی در کشور هستند. احیای این بخش، پاسخی علمی به نیاز مبرم کشور در سیاست‌گذاری‌های توسعه پایدار مناطق عشایری است.

سپس دکتر جلال‌الدین رفیع‌فر، استاد برجسته مردم‌شناسی دانشگاه تهران و مدیر بخش مطالعات عشایری، با تحلیل جایگاه بی‌بدیل جامعه عشایری در فرهنگ و اقتصاد ایران اظهار داشت: عشایر ایران با دارا بودن سبک زندگی بومی و مولد، سهم بسزایی در امنیت غذایی و حفظ تنوع فرهنگی کشور دارند. با این حال، در سال‌های اخیر شاهد نوعی غفلت علمی و آموزشی در این حوزه بوده‌ایم. مأموریت اصلی ما در دوره جدید، تربیت نسل نوینی از پژوهشگران و انتقال دانش از استادان پیشکسوت به جوانان است تا اسناد و رساله‌های ارزشمند موجود در آرشیوها که سال‌ها بی‌استفاده مانده‌اند، بازخوانی و مبنای تحلیل‌های روزآمد قرار گیرند.

همچنین دکتر موسی عنبری و دکتر سیداحمد فیروزآبادی اساتید دانشکده علوم اجتماعی به علاوه خانم دکتر محبوبه بابابی محمدی، رئیس گروه مطالعات اقتصادی_اجتماعی سازمان امور عشایر ایران، نیز در ان نشست حضور یافته و بر ضرورت راه‌اندازی دوباره بخش مطالعات عشایری تاکید کرده و برای حمایت از دانشجویان و پژوهشگران این حوزه اعلام آمادگی کردند.

ابعاد و اهداف کلان بخش مطالعات عشایری

در ساختار جدید بازآفرینی‌شده، اهداف علمی و کاربردی زیر به‌عنوان ارکان اصلی حرکت بخش مطالعات عشایری بررسی شد:

- انجام پژوهش‌های اصیل میدانی و تک‌نگاری (مونوگرافی) و احیای روش‌های اصیل مردم‌شناختی با حضور میدانی مستمر پژوهشگران در میان طوایف و ثبت تغییرات اجتماعی معاصر.

- پشتیبانی علمی از سیاست‌گذاری‌های ملی، ارزیابی مدل‌های توسعه دولتی و نهادی در مناطق عشایری و ارائه راهکارهای علمی به دستگاه‌های اجرایی بر مبنای دانش بومی.

- حفظ و مستندسازی میراث فرهنگی ناملموس و پژوهش مستمر در ابعاد گوناگون فرهنگ مادی و معنوی عشایر از جمله مسکن بومی، آیین‌ها، صنایع دستی و سبک معیشت مولد.

- برگزاری رویدادهای تخصصی، نشست‌های علمی ماهانه، نقد کتاب، نمایشگاه‌های عکس و مستندات تاریخی جهت آگاهی‌بخشی عمومی و دانشگاهی.

همچنین در چشم‌انداز میان‌مدت بخش مطالعات عشایری، دستیابی به اهداف زیر ترسیم شده است: اول، تبدیل شدن به قطب مرجع علمی و اتاق فکر نخبگانی کشور در حوزه تحلیل مسائل، فرصت‌ها و چالش‌های زیستی، آموزشی و اقتصادی جامعه عشایری؛ دوم، ایجاد پایگاه جامع و متمرکز اسناد دیجیتال مطالعات عشایری ایران جهت سهولت دسترسی پژوهشگران داخلی و بین‌المللی؛ سوم، توسعه همکاری‌های داخلی و بین‌المللی با نهادهای علمی و اجرایی در راستای صیانت از نظام‌های کوچ‌نشینی سنتی و دانش بومی مرتعداران.

تشکیل کارگروه‌های تخصصی و تعیین مسئولان

به‌منظور پیشبرد تخصصی اهداف، کارگروه‌های اصلی زیر با مأموریت‌های مشخص تحت نظارت شورای علمی بخش تشکیل شد:

1. کارگروه اقوام و طوایف: زمینه‌سازی ارتباط مؤثر پژوهشگران با اقوام و طوایف کشور، بررسی‌های علمی در زمینه تبارشناسی، شجره‌نامه‌ها، روابط اجتماعی درون‌ایلی، نظام‌های خویشاوندی و برپایی هسته‌های منظم نقد و بررسی آثار مکتوب حوزه انسان‌شناسی اقوام.

2. کارگروه اسناد، مدارک و تاریخچه مطالعات عشایری: بازیابی، گردآوری، دیجیتالی‌سازی و نمایه‌سازی گزارش‌های میدانی قدیمی، پایان‌نامه‌های حوزه عشایری و نقشه‌های تاریخی موجود در مؤسسه جهت ایجاد اولین آرشیو تخصصی دیجیتال مطالعات عشایری ایران.

3. کارگروه آموزش، مدارس و توسعه محلی عشایری: بررسی چالش‌ها و الگوهای مدارس عشایری، ارزیابی نقش توسعه محلی، بازنگری در سرفصل‌های درسی دانشگاهی و تدوین مدل‌های علمی توانمندسازی جوامع محلی عشایری.

4. کارگروه بررسی و تدقیق محتوای دروس تخصصی دانشگاهی: استانداردسازی محتوا و سرفصل‌های درسی موجود در زمینه ایلات و عشایر کشور.

5. کارگروه جذب مشارکت‌های علمی: دعوت از پژوهشگران داخلی و خارجی حوزه عشایری به فعالیت مؤثر در بخش مطالعات عشایری.

6. کارگروه تولید محتوای رسانه‌ای: تولید، توزیع و انتشار محتوای علمی، مستندهای اجتماعی و محتوای صوتی و تصویری مرتبط با ایلات و عشایر ایران.

دعوت به همکاری

مدیریت بخش مطالعات عشایری مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران، با آگاهی از گستردگی ابعاد پژوهش در این حوزه، از تمامی ظرفیت‌های علمی از جمله استادان، پژوهشگران و فارغ‌التحصیلان دانشگاهی، دانشجویان مقاطع تحصیلات تکمیلی (ارشد و دکتری)، نخبگان و جوانان جوامع محلی و ایلی دعوت به همکاری می‌نماید. علاقه‌مندان می‌توانند جهت کسب اطلاعات بیشتر، ارائه پیشنهادها و اعلام آمادگی برای حضور در کارگروه‌ها با ایمیل مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران (isr@ut.ac.ir) مکاتبه کنند.