دکتر محمدمهدی فتوره‌چی، مدیر گروه رسانه‌های نوین و فرهنگ موسسه

فرارسیدن دهم مهرماه، روز نخبگان، فرصت مناسبی است تا این پرسش اساسی مطرح شود: نخبه بودن چه مسئولیتی در برابر جامعه ایجاد می‌کند؟ به باور بسیاری از صاحب‌نظران، نخبگی صرفاً برخورداری از دانش، مدرک، اختراع، مقاله یا موفقیت علمی نیست؛ هرچند تمامی این موارد ارزشمندند، اما زمانی که دانش و توانایی علمی بتواند به حل مسائل واقعی جامعه کمک کند، نخبگی به یک سرمایه ملی تبدیل می‌شود.

از این منظر، میان «نخبگی» و «مسئولیت اجتماعی» رابطه‌ای عمیق وجود دارد؛ هرچه توانایی و اثرگذاری انسان بیشتر باشد، مسئولیت او نیز در برابر جامعه سنگین‌تر است. جامعه برای تربیت نخبگان هزینه کرده است و نهادهای اجتماعی مختلف در شکل‌گیری این سرمایه علمی نقش داشته‌اند؛ بنابراین طبیعی است که بخشی از این سرمایه دوباره به جامعه بازگردد.

امروز یکی از مسائل اساسی، فاصله میان دانش و مسئله است. با وجود فراوانیِ متخصصان و ظرفیت‌های علمی در کشور، هنوز در بسیاری از حوزه‌های اجتماعی، اقتصادی و مدیریتی میان توان علمی و مسائل واقعی جامعه شکاف وجود دارد. بر این اساس، مأموریت اصلی نهادهای نخبگانی باید حرکت از نگاه «عضویت‌محور» به سمت نگاه «مسئله‌محور» باشد؛ به این معنا که نخبگان حول چالش‌های واقعی کشور سازمان‌دهی شوند. مسائلی چون مهاجرت نخبگان، آسیب‌های اجتماعی، بحران محیط‌زیست و ضعف ارتباط میان دانشگاه و صنعت، نیازمند مطالعه و ارائه راه‌حل از سوی متخصصان است.

نخبه واقعی صرفاً تولیدکننده دانش نیست، بلکه میان دانش و جامعه پل ایجاد می‌کند. مسئولیت اجتماعی نخبگان به معنای سیاسی‌شدن نیست، بلکه به معنای قرار دادن تخصص در خدمت فهم بهتر مسائل و بهبود زندگی اجتماعی است. پیشنهاد می‌شود انجمن ملی نخبگان علمی و فناوری به یک شبکه ملی حل مسئله تبدیل شود تا بستری برای ارتباط میان دانشگاه، صنعت، دولت و جامعه مدنی فراهم آید. در این مسیر، سه اقدام ذیل حائز اهمیت است:

۱. ایجاد رصدخانه مسائل ملی: شناسایی و اولویت‌بندی مهم‌ترین مسائل کشور و قرار دادن آن‌ها در اختیار نخبگان.
۲. تشکیل کارگروه‌های تخصصی حل مسئله: ایجاد فضای همکاری میان نخبگان رشته‌های مختلف برای مواجهه با مسائل چندوجهی جامعه.
۳. تقویت ارتباط علم با جامعه: انتقال دانش به زبان قابل فهم برای عموم، رسانه‌ها و تصمیم‌گیران.

در کنار این موارد، موضوع اخلاق و مسئولیت اخلاقی نخبگان نیز برجسته است؛ چراکه پیشرفت علمی و فناوری بدون اخلاق، لزوماً به پیشرفت انسانی منجر نمی‌شود. یکی از مهم‌ترین رسالت‌های نخبگان که متأسفانه گاه در حاشیه قرار می‌گیرند، برقراری پیوند میان دانش، اخلاق و مسئولیت اجتماعی است. نخبه نباید انسانی جدا از جامعه تصور شود؛ او در جامعه رشد می‌کند و در نهایت باید بتواند چیزی به آن بازگرداند تا سرمایه علمی به سرمایه اجتماعی و ملی تبدیل شود.

امید است با تقویت این نگاه، نخبگان علمی و فناوری کشور، به‌ویژه نسل جوان، نه فقط به‌عنوان افراد موفق، بلکه به‌عنوان مسئولان علمی و اجتماعیِ آینده در کنار یکدیگر قرار گیرند. آینده این کشور به نخبگانی نیاز دارد که دانش را با اخلاق و تخصص را با خدمت به جامعه پیوند بزنند. انتظار می‌رود با مطالبه نهادهای دانشگاهی و نخبگانی و بذل عنایت ریاست محترم جمهوری، نظام «شایسته‌گزینی» در تمامی سطوح و نهادهای کشور پیاده‌سازی گردد.