نویسنده: دکتر حسین ایمانی جاجرمی
اردیبهشت 1394

مقدمه
روستا یکی از پایه های تمدن و فرهنگ ایران زمین است. همواره این حاصل دسترنج ده نشینان بوده که زندگی شهری را در این سامان امکان پذیر می ساخته است و این روستازادگان دانشمند بوده اند که نیروی زندگی و تحرک دیوان ها و بلدها را تامین می کرده اند. اما افسوس که ده نیز همچون «آّب» دیگر پایه تمدن و «آبادانی» در این مُلک رو به فرسایش و نابودی است. سرعت دگرگونی ها در روستا و کاهش جمعیت ده نشین کشور آنقدر پرشتاب بوده که اکنون پژوهش های روستایی دهه های 1340 و 1350 به روایت های اعصار کهن شبیه اند و نزدیک به هشتاد درصد جمعیت کشور، شهرنشین محسوب می شوند. دیگر نشانی از کدخدا، مباشر، آبیار و سازوکارهای جمعی کشت و کار مانند بنه و صحرا در روستاها نیست و ساختار و ماهیت زندگی روستایی کاملا تغییر یافته است. از همین رو کسانی که در حوزه پژوهش های روستایی و دهقانی در ایران کوشیده اند، صاحب ارج و ارزشی دوچندان هستند. آن ها توانسته اند اطلاعات و اجتماعاتی را به ثبت و تحقیق درآورند که اکنون نابوده شده یا در حال نابودی اند. شگفت اینجاست که آن ها پیشتر و زودتر از همه صدای این تغییرات را شنیدند و اثرات عظیم و دگرگون کننده سیاست های مداخله دولت در روستاها که آغاز گر آن «برنامه اصلاحات ارضی» ابتدای دهه 1340 است را احساس کردند. البته چندان گوش شنوایی برای تحقیقات و توصیه های این محققان یافت نشد و میراث هزاران سالانه سکونت، فرهنگ و کار به سادگی و ارزان از میان رفت. این نوشتار قصد دارد تا به معرفی یکی از پژوهشگران و استادان موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران یعنی دکتر خسرو خسروی که در باره روستاها قلم زده و اندیشیده بپردازد. البته او اکنون در میان ما نیست و در گمنامی و فراموشی ناشی از جفای روزگار در اسفند ماه 1393 ترک دنیا کرده است. نوشتار متمرکز است بر تحقیقاتی که دکتر خسروی چه به شکل فردی و چه به شکل گروهی در قالب بخش تحقیقات روستایی موسسه در دهه های 1340 و 1350 انجام داده و به همین بهانه این بخش نیز معرفی مختصری شده است. 
 

معرفی خسرو خسروی

خسرو خسروی (1393-1306) یکی از 69 نفری بود که در خرداد و شهریور 1339-1338 نخستین دوره دانش آموختگان دوره تخصصی (فوق لیسانس) موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشکده ادبیات را تشکیل می دادند. برخی هم دوره های او عبارتند از: احمد اشرف، نادر افشار نادری، محمود روح الامینی، زهرا شجیعی و اسماعیل عجمی. جمعی که در سال های بعد هریک در حوزه کاری خویش جزو سرآمدان و ناموران شدند. خسروی همچنین یکی از بهترین دانشجویان موسسه بود که برای ادامه تحصیل به دانشگاه های خارج اعزام شدند (نراقی، 1379: 233). 
گرچه خسروی را با نام جامعه شناس روستایی می شناسند، اما دستی هم در جامعه شناسی شهری داشت. از جمله مقاله ای از او در دست است با نام «جامعه شناسی شهری» که در شماره 23 مجله آموزش و پرورش در اسفند 1338 منتشر شده است و در آن به توضیح شهرهای باستانی ایران می پردازد. یا در سال 1343 مقاله ای با نام «یک بحث تحقیقی از پاتولوژی زندگی شهری» در مجله مسائل ایران شماره 18 و 19 منتشر کرده است که ادامه مقاله «جنایت در ایران» در شماره 13 همان مجله در آبان 1342 است و نشان می دهد در حوزه پاتولوژی شهری هم به تحقیق می پرداخته است. مطالعات شهری از منظری تاریخی را می توان حوزه ای دانست که خسروی بدان علاقه داشت  زیرا در سال 1371 مقاله ای با عنوان «چند شهر گمشده ساسانی-اسلامی در کرمان» در شماره 2 مجله ادب و زبان فارسی منتشر کرد که نشان دهند تداوم کار اوست.  
دکتر خسروی تدریس «سمینار جامعه شناسی روستایی» را که از سال 1352 به پیشنهاد دکتر غلامحسین صدیقی در برنامه دوره فوق لیسانس دانشکده علوم اجتماعی و تعاون گنجانده شد، بر عهده داشت (ازکیا، 1376: 55) و نخستین کتاب مستقل جامعه شناسی روستایی در ایران را با عنوان « جامعه شناسی روستای ایران» تالیف کرد و دانشکده علوم اجتماعی و تعاون آن را در سال 1351 منتشر کرد. پس از این کتاب، در سال های بعدی کتاب های دیگری از سوی نویسندگانی چون علی اکبر نیک خلق، مصطفی ازکیا، منصور وثوقی، عبدالعلی لهسایی زاده نوشته و منتشر شد.. سایر کتاب های او در حوزه تحقیقات روستایی بر اساس اطلاعات سازمان اسناد و کتابخانه ملی جهموری اسلامی ایران عبارتند از:

•  بررسی آماری وضعیت اراضی ایران در شش استان. تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1367. 216 ص.
• پژوهشی در جامعه روستایی ایران. تهران: پیام، 1355. 98 ص.
• جامعه دهقانی در ایران. تهران: پیام، 1357. 156 ص. 
• جامعه شناسی روستای ایران (10 مقاله). تهران: فرس، 1380. 137 ص. 
• جزیره خارک در دوره استیلای نفت. با دو مقدمه از احسان نراقی و شاپور راسخ. تهران: دانشگاه تهران، دانشکده ادبیات، موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی، 1342. 142 ص. 
• دهقانان توانگر. تهران: بی نا، بی تا. 75 ص. 
• دهقانان خرده پا. تهران: نشر قطره، 1369؟. 112 ص. 
• مزدک. تهران: دنیای نو، 1359. 112 ص. 
• مساله ارضی و دهقانان تهیدست در ایران. تهران: بیداری، 1360، 157 ص. 
• مساله دهقانی، مساله ارضی. تهران: پیوند، 1358. 70 ص.
• نظام های بهره برداری از زمین (از ساسانیان تا سلجوقیان). تهران: پیام، 1352.  132 ص.

بخش تحقیقات روستایی
این بخش همزمان با تاسیس موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی تاسیس شد و تا سال 1344 با بخش تحقیقات عشایری فعالیت مشترک داشت و در طی این مدت تحقیقات متعددی انجام داد که به زبان های فارسی، فرانسه و انگلیسی انتشار یافت (فهرست تحقیقات و انتشارات موسسه از سال 1337 تا پاییز 1358). خسروی در این باره می نویسد: «تحقیقات روستایی از دیدگاه جامعه شناسی با سایر تحقیقات اجتماعی، از حدود سال 1337 در دانشگاه تهران، موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی، آغاز شده است و از همان سال تدریس جامعه شناسی روستایی و تحقیق، بخصوص منوگرافی دهات آغاز گردید و به دنبال آن بخش تحقیقات روستایی موسسه تاسیس گردید» (خسروی، 1355: 2). البته «اکثر مطالعاتی که دهه های 1340 و 1350 در باره مسایل روستایی ایران صورت گرفته، به تجریه و تحلیل نتایج اقتصادی اصلاحات ارضی (1341) اختصاص دارد» (ازکیا، 1376.: 52). این نکته انگیزه خسروی برای مطالعات روستایی بود: «بر اثر اصلاحات ارضی که در سال 1341 در ایران آغاز گردید و تغییراتی در ساخت اجتماعی جامعه روستایی پدید آمد، ناگزیر این تغییرات را باید مورد مطالعه قرار داد» (خسروی، 1355: 3). 
نراقی نخستین مدیر موسسه در خصوص تاسیس این بخش می گوید: «یکی دیگر از زمینه هایی که از آغاز تاسیس موسسه مورد نظر ما بود جامعه روستایی بود. با توجه به این حقیقت که اکثریت جمعیت ایران در مناطق روستایی سکونت داشتند و این که کشاورزی مهمترین منبع تولیدات ملی ما به خصوص تامین مواد غذایی برای کلیه ساکنان کشور بود. اهمیت مسائل روستایی بر کسی پوشیده نیست. به خصوص که کار قابل و ارزنده ای در باره روستاها انجام نگرفته بود» (نراقی، 1379: 162). او خود سپس به دو کتاب مالک و زارع اثر لمبتون و رساله دکتری کریم سنجابی با عنوان «پژوهشی در باره اقتصاد روستایی و نظام زراعی در ایران» به عنوان مهمترین مراجع این بحث در سال های 1334 و 1335 اشاره می کند. نراقی از کسانی نام می برد که به زعم او «اساس تحقیقات روستایی را در این کشور گذاشتند»، آن ها عبارتند از: دکتر حبیب اللله پیمان، مهندس مهاجرانی، رخش خورشید، خسرو خسروی، خانم زهرا شجیعی و مهندس صمد فیروزی. 
خسروی از نخستین جامعه شناسان ایرانی بود که اهمیت روستاها را فرایند توسعه کشور به خوبی درک می کرد. «به نظر نگارنده (خسروی) باید برای مطالعات اجتماعی در ایران روش خاصی پیدا کرد و آن را با توجه به نظریه های جامعه شناسی غربی غنی کرد، برای همین ما مطالعات روستایی در ایران را کلید همه مطالعات اجتماعی در جامعه ایران می دانیم، زیرا بدون فهم مشکلات روستاها نمی توان دشواری های اجتماعی حیات شهری را فهمید و عمران روستایی را عملی کرد و بدون عمران روستایی، عمران شهری میسر نیست، و نیز نباید از یاد برد که جامعه روستایی ایران از حالت یکدست خارج شده است و به گروه ها و قشرهای مختلف اجتماعی با ایستارهای مختلف تقسیم شده است» (خسروی، 1355: 3). به نظر خسروی عدم توجه به مسائلی چون ضعف نظریه ای مطالعات روستایی، کمبود محققان و جامعه شناسان، کم توجهی برنامه ریزان و گردانندگان امور اقتصادی و اجتماعی به اهمیت مطالعات اجتماعی در امور توسعه در ایران، شناخت روش، نبود آمارهای دقیق و  نبود سابقه تحقیقات اجتماعی و نشناختن آن دانشگاهیان را در هر مطالعه ای دچار شکست خواهد کرد.

تحقیقات بخش روستایی شامل مسائل زیر بود:
الف. بررسی های اقتصادی و اجتماعی در 16 منطقه روستایی شامل ایلام، مشهد، سبزوار، اراک، بندرعباس، خلخال، نیشابور، بیرجند، گناباد، بجنورد، قوچان، دره گز، تربت جام، تربت حیدریه، طبس و کاشمر. این بررسی ها با روش پهنانگر انجام گرفت و در 16 مجلد انتشار یافت.
ب. در هر یک از مناطق بند الف به منظور تکمیل مطالعات اقتصادی-اجتماعی یک ده انتخاب شده و کلیه جنبه های اقتصادی-اجتماعی و فرهنگی آن با روش ژرفانگر بررسی و نتایج به صورت 18 منوگرافی منتشر شد. 
پ. 12 بررسی اقتصادی-اجتماعی در زمینه شرکت های سهامی زراعی 6 منطقه شامل: درگزین (همدان)، سمسکنده (ساری)، فرح (سنندج)، رضا پهلوی (قصر شیرین)، گرمسار و نیوان نار (گلپایگان) که در دو دوره زراعی متوالی مورد مطالعه و مقایسه قرار گرفت.
ت. جامعه شناسی «بنه بندی» در فردیس که در 6 جزوه جداگانه منتشر شد. 
ث. گزارش های تحقیقی دیگر مانند «بررسی امکانات اشتغال صیادان در صورت ممنوعیت صید»، «بررسی نتایج اصلاحات ارضی»، «بررسی تعاونی های روستایی»، بررسی اعتبارات کشاورزی»، «مطالعات در باره شیلات، جنگل و مرتع در ناحیه گرگان»، «بررسی زمین، تره بار و شیلات در بندر عبارس»، «گزارش مقدماتی عمران گرگان»، «خوش نشینان کردستان»» و «گزارش مقدماتی ساخت های اجتماعی –اقتصادی مناطق روستایی سیستان و خاش» که هر کدام در یک مجلد منتشر شد. 

در هنگام انجام این تحقیقات سرپرستی گروه روستایی را به ترتیب افراد زیر بر عهده داشتند:
دکتر منصور وثوقی، دکتر کاظم ودیعی، مهندس مصطفی مهاجرانی، دکتر نادر افشار نادری و دکتر خسرو خسروی. 
زیر نظر سرپرست بخش که در راس ساختار سازمانی قرار داشت، «محققان» بودند که کار تجزیه و تحلیل جداول و تنظیم گزارش نهایی و یا نگارش منوگرافی ها را انجام می دادند. پس از آن ها کسانی به صورت «پرسشگر» و «تکنسین» در کار پرسشگری، جمع آوری اطلاعات و تنظیم جداول فعالیت می کردند. 

جدول. پژوهش های موسسه در حوزه مطالعات روستا با مشارکت دکتر خسرو خسروی

1. جامعه‌شناسی روستایی ایران (1351)
2. تک‌نگاری جزیرة خارک در دورة استیلای نفت (1342)
3. ن‍ظام‌ه‍ای‌ ب‍ه‍ره‌ب‍رداری‌ از زم‍ی‍ن‌ در ای‍ران‌ (از س‍اس‍ان‍ی‍ان‌ ت‍ا س‍ل‍ج‍وق‍ی‍ان‌) (1352)
4. پژوهشی در جامعه روستایی ایران، مجموعه‌ای از چهار مقاله (1355)
5. مونوگرافی بسیاری از روستاهای ایران (برجسته‌‌ترین آن‌ها مونوگرافی کیش)
6. نظام‌های بهره‌برداری از زمین در ایران (از ساسانیان تا سلجوقیان)
7. مسئلة دهقانی و مسئلة ارضی در ایران (1358)
8. جامعه دهقانی در ایران (1358)
9. مزدک (1359)
10. دهقانان توانگر (1361)
11. بررسی آماری وضعیت ارضی ایران در شش استان (1367)
12. بررسی آماری وضعیت ارضی ایران در شش استان
13. دهقانان خُرده‌پا (1369)
14. جامعه‌شناسی ده در ایران (1372)
15. دهستان (دانشنامۀ جهان اسلام) (1375)

مقالات فارسی:

1. بزرگ مالکی در ایران از دوره قاجار تا به امروز، سال 1341، موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی
2. مطالعه درباره کفشگری، مجله کاوش، 1342، شماره 12
3. مطالعه درباره بورژوازی در ایرا، مجله اندیشه و هنر، 1343، شماره 5
4. طرح مقدماتی عمران گرگان، موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی، 1346
5. بررسی اقتصادی اجتماعی، سه ساله تره‌بار، شیلات در جنوب، موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی، 1346
6. مطالعه‌ای درباره شیلات، جنگل و مرتع در ناحیه گرگان، 1347، موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی
7. جامعه‌شناسی روستای ایران و اصلاحات ارضی مجله اندیشه و هنر، سال 23، شماره 47
8. یادگارنامه میرفخرایی، روستازدگی، تهران، 1365، نشر نو
9. از ده به شهر، مجله آینده، جلد پانزدهم، سال 1368، شماره‌های 1 و 2
10. انفجار جمعیت شهری و روستایی، مجله آینده، سال شانزدهم، فروردین، تیر ماه 1369، شماره‌های 1-4
11. جامعه‌شناسی ایران، 72 مقاله، 1369، یادنامه دکتر صدیقی

مقالات به زبان‌های خارجی:

1. “La strafication Sociale rurale en IRAN”, Etudes Rurales, 1966
2. “La reforme agraire et l’apparition ol’une nouvelle elasse en IRAN” Etudes Rurales, 1969, Wo34
3. Les paysans sans terre en Iran, sociologia, Vol, XIII no. ¾, 1973
4. Juvenile Deliquency in IRAN, the Echo of IRAN NO, 4 Vol. 1. 1963, 22
5. Les marches hebdomadaires paysans en IRAN Etudes Rurales, Juil-Spel. 1977, 67

پیوست: پژوهش‌های دکتر خسروی در موسسه

عنوان: جزیرۀ خارک در دورۀ استیلای نفت
مجری و همکاران: خسرو خسروی
تاریخ انتشار: 1341
تعداد صفحات: 85 صفحه
کارفرما: شرکت ملی نفت ایران
شمارۀ بازیابی: 2/1
بیان مسئله
در یکی از مقدمه¬های این اثر آمده است: «در عرف جامعه¬شناسان کتاب کتاب جزیرۀ خارک در شمار منوگرافی¬ها می¬آید... هیچ منوگراف دانای هشیار از اهمیت تاریخ غافل نمی¬ماند، زیرا می¬داند آنچه که امروز پدیدار است، خود از تحول گذشته برآمده است و تحولات آینده نیز در بطن "حال" تکوین می¬یابد... جزیرۀ خارک داستانی شنیدنی دارد و از همۀ نکته¬ها دلکش¬تر حکایت جزیره از روزی است که صنعت نفت چون وصله¬ای ناهمرنگ بر دامن کهنۀ... آن نشسته است.
درست است که نفت از ژرفای چاه¬های سرزمین ما می¬جوشد، اما فن و ابزار استخراج آن ساختۀ تمدن صنعتی مغرب زمین است، و از این¬رو می¬توان گفت که این صنعت تازه، ریشه¬ای بیگانه دارد و از اینجاست که در خاک دیر ماندۀ خارک، با عناصر دیگر به¬درستی نمی¬جوشد و در پیکر خارک به مانند جسمی خارجی است که از دست حوادث غیر منتظره خلیده باشد، بدون آنکه به¬درستی حل و جذب شود. عجیب نیست که در کنار اقتصاد نفت، معیشت ماهیگیری و خرما همچنان که بود برجا مانده است و به جای آنکه صنعت جدید مایۀ رشد و قطب توسعۀ سراسر جزیره باشد، نه  فقط از مواد خامی که سرچشمه¬های آن سوی خلیج در کام او می¬ریزند روزی می¬خورد، بلکه جمله حوائج خود از غذا و جامۀ کارکنان گرفته تا وسایل و مصالح ساختمان از مناطق دیگری بر می¬آورد. داستان جزیرۀ خارک درس عبرتی است... که ضرورت برنامه¬های  جامع متوازن منطقه¬ای را که بر پیوستگی همۀ اجزاء و عناصر مختلف اجتماع و اقتصاد مبتنی باشد بیان می¬کند».
روش تحقیق
روش¬های به کار گرفته شده در این گزارش، اسنادی، مطالعۀ تاریخ و مشاهده بوده است. از طریق گفتگو و تکمیل پرسش¬نامه و مصاحبۀ عمیق با چند تن از ریش سفیدان و رؤسا، کودکان و مهاجران غیر بومی و همچنین عکس¬برداری و بازدید از مناطق تاریخی و تأسیسات شرکت نفت، اطلاعات مورد نیاز آن گردآوری شده است.
نکتۀ قابل ذکر آن است که در زمان گردآوری اطلاعات، تحقیق و مطالعه دربارۀ زنان بومی خارک به¬ دلیل تعصب شدیدی که در میان بومیان وجود دارد، امکان نداشت. 
یافته¬ها و نتایج 
مطالب این گزارش در 8 بخش به¬شرح زیر ارائه شده است:
-    جغرافیای خارک (جغرافیای اقلیمی و طبیعی، پوشش گیاهی، حیوانات)
-    تاریخ خارک (آثار باستانی، حوادث و رویدادهای تاریخی، محله¬ها و مکان¬های تاریخی، نژاد)
-    اقتصاد خارک (اقتصاد گذشته، صید و خرم، وضع کار و معاش) 
-    جمعیت و وضع سکونت
-    ساختمان جامعۀ بومی خارک (گروه¬ها و طبقات اجتماعی، روابط اجتماعی، رفتارها، مشاغل بومی، گروه¬های تازه وارد)
-    فرهنگ بومیان: تعلیم و تربیت- اعتقادات و خرافات (تربیت در خانواده، سواد و مدرسه، افسانه¬ها، خرافات، ترانه¬ها)
-    فرهنگ بومیان(دنباله) آداب و رسوم (ولادت، ازدواج و عروسی، بازی¬ها، جشن¬ها، رقص زار، مرگ، تدفین)
-    آغاز کار تأسیس شرکت ملی نفت، تأسیس کنسرسیوم، تأسیسات دیگر
واژگان کلیدی: استیلا، مونوگرافی، جزیرۀ خارک، رقص زار

عنوان: بررسی اقتصادی و اجتماعی سه مسئلۀ زمین، تره بار وشیلات در بندرعباس
مجری و همکاران اصلی: کاظم ودیعی، محمد منتخب، ارسطو مصنع، خسرو خسروی
تاریخ انتشار: اردیبهشت 1346
تعداد صفحات: 90 صفحه
کارفرما: 
شمارۀ بازیابی: 16/2
بیان مسئله
مطالعۀ سه مسئلۀ زمین، تره¬بار و شیلات در بندرعباس با توجه به سرمایه¬گذاری¬های عظیم دولت و برنامه¬های وسیع بندرسازی، اهمیت فوق¬العاده¬ای داشته است. اقتصاد تجاری و بندرگاهی پررونق در بندرعباس، سبب افزایش رو¬به رشد جمعیت، ترقی بهای اراضی شهری، توسعۀ کشت¬های سودآور، خاصه صیفی کاری، افزایش سرمایه¬گذاری¬های سلف¬خران تهران، اصفهان و کرمان، افزایش تمایل خرید اراضی کم بها و پر¬استفاده بندرعباس توسط نمایندگی¬ها، کمپانی¬ها، تجار و کنسولگری¬ها و زمین¬بران و زمین¬خواران و رشد میزان نقدینگی در دست مردم و... شده بود.
با توجه به این اوضاع، تصمیم و توجه دولت در بندرعباس به توسعۀ فعالیت¬های بخش خصوصی، توسعۀ شبکۀ راه¬های آسفالته میان بندرعباس و شهرهای بزرگ تهران، اصفهان و کرمان، توسعۀ فعالیت¬های بازاریابی و امور کشاورزی به منظور جلب اعتماد سرمایه¬گذاران و نیز توسعه و ترقی شرکت سهامی شیلات به عنوان یکی از مهمترین منابع ملی و از قطب¬های اقتصادی مهم کشور معطوف شده بود.
روش تحقیق
این بررسی با روش مشاهده و از طریق گفتگو و مصاحبه با مقامات و افراد ذی¬نفع و تشکیل جلسات بحث و انتقاد در محل انجام شده است.
یافته¬ها و نتایج 
الف) دستاوردهای گزارش «زمین» ضمن اشاره به سابقۀ تاریخی و موقعیت جغرافیایی شهر و وضعیت اراضی اطراف شهر و قیمت تقریبی آن، شامل اطلاعاتی در مورد علل ازدیاد قیمت زمین در شهر و خارج از شهر بندرعباس است. از جمله این علل می¬توان به موارد زیر اشاره کرد:
وقوف مردم به اهمیت موقعیت خاص بندرعباس، اجرای پروژه¬های اقتصادی و عمرانی، عدم اطلاع مردم از طرح جامع شهر، شروع پروژه های وسیع راه سازی در بندرعباس، هجوم زمین¬خواران و سوداگری زمین، اجرای برنامه¬های اقتصادی، عمرانی و اجتماعی، و نیز اهمیت منطقه از نظر بندری، اقتصادی، سیاسی، و نظامی و... .
ب) در گزارش «تره¬بار» به این نکته اشاره می¬شود که اقتصاد منطقۀ بندرعباس را می¬توان عمدتاً یک اقتصاد روستایی و کشاورزی دانست، زیرا نسبت دهات ساحلی که در آنها راه عمده امرار معاش اهالی، صید و ماهیگیری است به کل دهات منطقه ناچیز است، عمده امرار معاش اکثریت روستائیان بندرعباس از تولید تره¬بار و میوه است که در حال حاضر[زمان تحقیق] با مشکلات متعددی در زمینۀ تولید و بازاریابی مواجه است. همچنین ادعا می¬شود که با به زیر کشت بردن اراضی جدید خارج از محدودۀ روستاها و ارائۀ راهنمایی¬های فنی مؤسسات کشاورزی بدون شک میزان تولید تره¬بار بندرعباس پس از گذشت 10 سال به 3 برابر، و مرکبات آن به 5 برابر میزان کنونی خواهد رسید، و بدین ترتیب حتی با رشد جمعیت با ضریب افزایش طبیعی در آن زمان منطقه قدرت جذب کلیۀ محصولات تره¬بار خود را نخواهد داشت، بنابراین رفع مشکلات بازاریابی از ضروریات است. به نظر پژوهشگر این گزارش تأسیس شرکت سهامی بازاریابی تره¬بار و میوه در این منطقه در صورتی¬که بر اصول فنی و مالی مقتضی استوار باشند راه¬حلی عاقلانه خواهد بود.
د) در گزارش مربوط به شرکت سهامی «شیلات» جنوب به نتایج زیر اشاره شده است:
- ماهیگیری در دریای جنوب و صید سایر مأکولات دریایی در خلیج فارس می¬تواند سبب شود که شیلات جنوب با سرمایه¬گذاری کافی به عنوان یک قطب توسعه در نواحی جنوب تجلی کند.
- تولید کار در مناطقی که صید در آنها رایج است و جلوگیری از مهاجرت اهالی و نیز جلب مهاجران سابق به بازگشت باید از هدف¬های اساسی این سرمایه¬گذاری باشد تا با کار و تلاش براساس برنامه¬ریزی مناسب شیلات جنوب به یک قطب توسعه تبدیل شده و در عمران مناطق جنوب سهم به¬سزایی داشته باشد.
- فعالیت شیلات می¬بایست در چارچوب عمران مناطق جنوب و هماهنگ با آنها باشد. نمی¬شود در مناطقی که صید انجام می¬شود برای تعبیه و تهیۀ سردخانه و کامیون مجهز به سردخانه اقدام نکرد. این تناقض و عدم هماهنگی¬ها باید برطرف شود.
- اجتناب از تمرکز جمعیت مراکز ماهیگیری در بندرعباس، به¬ویژه با توجه به مسئلۀ بی¬آبی آن و نیز توجه به توزیع بیشتر مراکز ماهیگیری در سواحل و نواحی که میزن بهره¬برداری آنها از نوع آبزیان نسبت به سایر نقاط بیشتر است.
- سازمان¬دهی فرایند توزیع فرآورده¬های شیلات در منطقۀ فعالیت آن، در جنوب، می¬تواند در فضای اقتصادی خلیج¬فارس، به¬خصوص در وضع پیله¬وری خاص آن، سهم مهمی داشته باشد. با ایجاد ارتباط تجاری منطقه¬ای بین سواحل ایران و سواحل جنوبی خلیج¬فارس و شیخ¬نشین¬ها که میگوی ایران سالیان سال است که در آن بازار خوبی دارد، و تشکیل سردخانه و مغازه¬های فروش میگو و انواع ماهی در آبادی¬های شیخ¬نشین و حفظ بازار با تبلیغات و عرضۀ جنس خوب شیلات می¬توان به عنوان یک محور صادراتی عواید و منافع فراوانی عاید کشور کند.
- شرکت سهامی شیلات می¬تواند به جای عقد قراردادهای بدون برنامه و با حداقل کسب سود(30% از کل صد) در معامله با شرکت¬های خارجی که چه بسا با بهره¬برداری غیر اصولی به زیست بوم منطقه صدمه می¬زنند، با تشکیل شرکت¬های ایرانی در سواحل جنوب ایران همۀ منافع صید را عاید کشور خودمان کند.  بدین ترتیب سبب خواهد شد که یک شرکت بزرگ ملی با سرمایۀ کافی در ایران به¬وجود آید و در عمران نقش پر اهمیتی داشته باشد.
ملاحضات خاص: مطالب این اثر شامل 3 گزارش مجزا در مورد سه مسئلۀ زمین، تره بار و شیلات تنظیم شده و در یک مجلد منتشر شده است که جدول هم دارد.
واژگان کلیدی: زمین، تره¬بار، شیلات، بازاریابی، طرح جامع شهر، سلف¬خری، قطب توسعه

عنوان: بررسی اقتصادی و اجتماعی روستاهای دره¬گز
مجری و همکاران: احسان نراقی، مصطفی مهاجرانی، خسرو خسروی، فریدون صدیق کوچکی، علی¬اکبر نیک¬خلق، مصطفی ازکیا، منوچهر محسنی، داود کیانی منش، جواد صفی¬نژاد
تاریخ انتشار: مهر ماه 1348
تعداد صفحات: 156 صفحه
کارفرما: سازمان برنامه
شمارۀ بازیابی: 27/2
بیان مسئله
این گزارش نتیجۀ مطالعاتی است که در زمینه شناسایی «مسائل اقتصادی و اجتماعی روستاهای منطقۀ دره¬گز» در بخش تحقیقات روستایی مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران به سفارش سازمان برنامه انجام شده است.
به منظور تکمیل بررسی فوق و برای شناخت عمیق¬تر مسائل یک واحد روستایی، با انتخاب یک روستای نمونه در منطقۀ دره گز به¬نام دهکدۀ میر قلعه با استفاده از روش منوگرافیک به مطالعه عمیق در مورد مشخصات اوضاع اقتصادی و اجتماعی آن به¬ویژه دگرگونی¬ها و مسائل تازه¬ای که پس از اجرای برنامه اصلاحات ارضی در آن پدید آمده اقدام شده است که نتایج آن در یک مجلد جداگانه ارائه شده است.
روش تحقیق 
در این بررسی، مانند سلسله بررسی¬های گذشته از این نوع، از روش مشاهده مستقیم و عینی استفاده شده است. جمع¬آوری اطلاعات مورد نیاز از طریق مشاهده، مصاحبه و تکمیل پرسش¬نامه¬های چندگانۀ ده، خانوار و شرکت تعاونی انجام شده است. انتخاب روستاها و خانوارهای نمونه مورد مطالعه در این بررسی نیز به روش نمونه¬گیری چند مرحله¬ای و تصادفی انجام شده است.  
یافته¬ها و نتایج
نتایج این گزارش در 5 بخش عمده به شرح زیر ارائه شده است: هدف و روش تحقیق، شناسایی محیط جغرافیایی، مشخصات عمومی و اقتصادی روستاهای نمونه، خصوصیات اجتماعی و اقتصادی خانوارهای نمونه و عمران روستاهای نمونه.
واژگان کلیدی: روش منوگرافیک، عمران روستا، برنامۀ اصلاحات ارضی، شرکت تعاونی 
 

عنوان: مونوگرافی حاجی¬آباد «بررسی اقتصادی و اجتماعی روستاهای بیرجند»
مجری و همکاران: مصطفی ازکیا، مصطفی مهاجرانی، خسرو خسروی، داود کیانی¬منش، سیروس بابایی، داور مبصری
تاریخ انتشار: اسفند ماه 1346
تعداد صفحات: 159
کارفرما: سازمان برنامه
شمارۀ بازیابی: 126 (شماره بازیابی جدید ندارد)
بیان مسئله
این گزارش به منظور بررسی اقتصادی و اجتماعی و اثرات اصلاحات ارضی در روستای حاجی¬آباد واقع در منطقۀ بیرجند تهیه شده است. حاجی آباد از دهاتی است که مشمول قانون اصلاحات ارضی شده است. در این مطالعۀ مونوگرافیک به ویژگی¬های جغرافیایی، جمعیتی، نهادهای اجتماعی، ساختار اقتصادی و اثرات روانی اجتماعی و اقتصادی اجرای قانون اصلاحات ارضی در این روستا پرداخته شده است. مطالب این بررسی در قالب 6 بخش ارائه شده است. 
روش تحقیق
این بررسی از طریق مشاهده و پیمایش انجام شده است و با استفاده از مصاحبه و تنظیم و تکمیل سه نوع پرسش¬نامۀ ده، خانوار، شرکت تعاونی و نیز منابع مکتوب مربوط، اطلاعات مورد نیاز گردآوری شده است.
یافته¬ها و نتایج
روستای حاجی¬آباد با اجرای قانون اصلاحات ارضی در سال 1341، در اختیار ادارۀ اصلاحات ارضی قرار گرفت و بین زارعان تقسیم شد. زارعین دهکدۀ حاجی¬آباد از برخی حمایت¬های فئودانی برخوردار بودند که پس از اصلاحات ارضی این حمایت¬ها از بین رفت و زارعین با مسائل اجتماعی تازه¬ای روبه¬رو شدند، مانند اختلافات گروهی و کشمکش میان صاحبان زمین با افراد فاقد زمین. به¬رغم ایجاد مؤسسات اعتباری و دولتی نظیر شرکت تعاونی در روستا، هنوز خلاء فقدان حمایت¬های ارباب در ده جبران نشده است.
واژگان کلیدی: اکولوژی ده، روابط مالک و زارع، تقسیم اراضی، دموگرافی ده، نهادهای اجتماعی، قشربندی اجتماعی
 

عنوان: بررسی اقتصادی و اجتماعی روستاهای منطقۀ سبزوار
مجری و همکاران اصلی: کاظم ودیعی، مصطفی نراقی، اسماعیل عجمی، غلام¬رضا استیفاء، خسرو خسروی، احسان نراقی، علی¬اکبر نیک¬خلق، پرویز گلسرخی، حسین مرادی نژاد، محمد پور بحرینی، محمد عربشاهی
تاریخ انتشار: اسفند ماه 1345
تعداد صفحات: 218 صفحه
کارفرما: سازمان برنامه
شمارۀ بازیابی: 9/2
بیان مسئله
این مطالعه در دهات نمونۀ منطقۀ سبزوار انجام شده است. در پیشگفتار گزارش در صفحۀ 1 که به قلم دکتر احسان نراقی، مدیر وقت مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات اجتماعی، و مجری طرح شمارۀ 1406 سازمان برنامه نوشته شده، آمده است که مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات اجتماعی ضرورت انجام تحقیقات روستایی را پیش از تدوین قانون اصلاحات ارضی و نهضت عمران روستاها احساس کرده و عملاً با تأسیس بخش تحقیقات روستایی گام¬های اولی را برداشته بود و خوشوقت است که با پیشنهاد طرح شمارۀ 1406 خود با اولیاء سازمان برنامه، قدم مهمی در زمینۀ پرورش محققان مسائل روستایی و به¬دست دادن تصویری تمام¬نما از اوضاع اقتصادی و اجتماعی روستاهای ایران بسیاری از ابهامات را از پیش دیدگان پی¬ریزان برنامه¬های عمرانی برداشته است و مبانی جدیدی را جهت ارشاد سرمایه¬گذاری در روستاها در دسترس نهاده است. تحلیل و تجسم وضع روستاها از ورای مسموعات و گزارش¬های بی¬مأخذ و منبع و اقدام به رفع آنها با برنامه¬ریزی براساس مطالعات و تحقیقات محققان و متخصصان ایرانی در محل و با علمی¬ترین شیوه¬ها فرق بسیار دارد که خوشبختانه کشور ما از دوره¬ای که مسئولان و برنامه¬ریزان آن کورکورانه به طرح¬های عمرانی اقدام کنند، رفته رفته دور می¬شود... بخش تحقیقات روستایی در انجام تحقیق حاضر به گواه همین اوراق دقت و امعان نظر بیشتری به کار برده است... ستایش و تقدیری که به هنگام انتشار این گزارش از این بخش به عمل می¬آید در حقیقت، توجه مؤسسه به بنیان¬گذاری روستاشناسی ایران و توسعۀ آن در آیندۀ نزدیک که این تحقیقات پایه و مایۀ آن را می-رساند.
در سلسله مطالعات مربوط به شرایط اقتصادی و اجتماعی روستاهای ایران سعی شده است که از هر واحد بزرگ جغرافیایی همگن یک منطقه انتخاب و مورد مطالعه قرار گیرند.
منطقۀ سبزوار نیز به عنوان نمایندۀ جامعی از مناطق پیرامون کویر مرکزی ایران انتخاب شده است. ده باقرآباد به عنوان یکی از دهات منطقۀ سبزوار که در آن اصلاحات ارضی اجرا شده است، برای مطالعه¬ای به روش مونوگرافیک انتخاب شد تا مسائل اقتصادی و اجتماعی آن، به¬خصوص اثرات اجرای قوانین اصلاحات ارضی در آن، عمیقاً مورد بررسی قرار گیرد. گزارش مونوگرافی در یک مجله جداگانه منتشر شده است.
روش تحقیق
روش تحقیق در این مطالعه مشاهدۀ مستقیم و عینی بوده و از طریق استفاده از آمارهای سرشماری¬ها و همچنین تکمیل 3 نوع پرسش¬نامۀ عمومی ده، خانوار و شرکت¬های تعاونی اطلاعات مورد نیاز جمع¬آوری شده است. دهات و خانوارهای نمونه براساس نمونه¬گیری تصادفی انتخاب شده¬اند.
این گزارش حاوی مطالب و نتایج مفصلی در مورد محیط جغرافیایی؛ منطقۀ سبزوار؛ خصوصیات عمومی، اجتماعی و اقتصادی روستاهای نمونه و نیز خصوصیات اجتماعی و اقتصادی خانوارهای نمونه در روستاهای مورد مطالعه است.
یافته¬ها و نتایج
به استناد بخشی از نتایج در این منطقه «اصلاحات ارضی سبب شده است که مقدار مصرف تولیدات شهری در روستاها بالا برود و با ورود خصوصیات تمدن شهری به روستاها توسط سپاهیان بهداشت و دانش و غیره، و بخصوص توسط رادیو، رشد این مصرف (مصرف تولیدات شهری) بیشتر شده است. شکی نیست که این امر باثابت بودن سطح درآمد تولیدی روستایی دشواری¬هایی برای روستائیان پیش خواهد آورد. نخستین هدف اجتماعی اصلاحات ارضی در روستاها، یعنی لغو رابطۀ ارباب رعیتی، با موفقیت روبرو شده است و هدف دوم آن که با بالا بردن سطح تولید روستایی (اعم از زراعی و صنایع دستی می¬باشد) هنوز در این ناحیه مورد بحث است و هدف سوم آن که پیدا کردن بازار برای مصرف تولیدات شهری است نیز در حال پیشرفت است. به نظر ما برای رفع تناقض بالا، یعنی کمی تولید روستایی و افزونی مصرف تولیدات شهری در روستاها باید میزان سطح زیر کشت و در نتیجه درآمد روستائیان را بالا برد».
واژگان کلیدی: اصلاحات ارضی، برنامه¬های عمرانی، روستاشناسی، واحد جغرافیایی همگن، کویر مرکزی، مونوگرافی، مصرف تولیدات شهردار.

عنوان: بررسی اقتصادی و اجتماعی روستاهای بجنورد
مجری و همکاران: احسان نراقی، مصطفی مهاجرانی، خسرو خسروی، علی¬اکبر نیک¬خلق، سعید وکیلی¬راد، مصطفی ازکیا، فرهاد طالع، فرخ امین¬زاده
تاریخ انتشار: اسفند ماه 1347
تعداد صفحات: 177 صفحه
کارفرما: سازمان برنامه 
شمارۀ بازیابی: 21/2
بیان مسئله
این گزارش نتیجۀ بررسی¬هایی است که در زمینۀ شناسایی مسائل اقتصادی و اجتماعی روستاهای منطقه بجنورد انجام شده است.
این مطالعه با هدف بررسی ویژگی¬های جغرافیایی، وضع عمومی روستاهای نمونه، وضع اقتصادی روستاهای نمونه، وضع اجتماعی و اقتصادی خانوارهای نمونه در منطقه بجنورد انجام شده است.
روش تحقیق
مشاهدۀ مستقیم و اسنادی روش این تحقیق بوده است. برای جمع¬آوری اطلاعات مورد نیاز از سرشماری¬های مربوط و نیز تکمیل 3 نوع پرسش¬نامۀ ده، خانوار و شرکت تعاونی استفاده شده است. دهات نمونه و خانوارهای نمونه براساس نمونه¬گیری تصادفی طی چند مرحله به نسبت جمعیت آنها انتخاب شده است. 
یافته¬ها و نتایج
نتایج این بررسی در 4 بخش کلی در مورد روش تحقیق و نمونه¬گیری و کلیات جغرافیایی، خصوصیات عمومی و اقتصادی روستاهای نمونه بجنورد و خصوصیات اجتماعی و اقتصادی خانوارهای نمونه آن ارائه شده است.
به¬طور کلی، براساس این اطلاعات عوامل متعددی از جمله عدم استفاده از ظرفیت¬های تولیدی منطقه به علت آشنا نبودن با روش¬های جدید کشت و داشت و برداشت از یک طرف و وضعیت بنیۀ مالی از طرف دیگر سبب شده است که خانوارهای مورد مطالعه به اتکاء فعالیت خود نتوانند از سطح حداقلی زندگی برخوردار باشند.
واژگان کلیدی: اقتصادي-اجتماعي، شرکت تعاونی، مهاجرت، تأسیسات اجتماعی، مالکیت زمین

عنوان: خوش¬نشينان سيستان 
مجري و همكاران اصلي: خسرو خسروي، مصطفي ازكيا، علي¬اكبر نيك¬خلق، بهزاد كشاورزي، محمد مهاجر ايرواني، محمد عسكري، فروغ مهرابيان
تاريخ انتشار: شهريور 58
تعداد صفحات: 103 صفحه
شمارۀ بازيابي:86/2
بيان مسئله
خوش¬نشينان روستاها كه حدود 20 تا 30 درصد جمعيت روستاها را تشكيل مي¬دهند، اكثريت آنها از كم درآمد¬¬¬ترين و آسيب¬پذيرترين افراد جامعۀ روستايي هستند، در قوانين ارضي ايران كمتر مورد توجه قرار گرفته¬اند.
اين نوشته نتيجۀ پژوهشي است كه با هدف شناخت ويژگي¬هاي اجتماعي و اقتصادي خوش¬نشينان روستايي منطقۀ سيستان انجام شده است. 
مطالب و دستاوردهاي اين بررسي در چهار بخش عمده به شرح زير تنظيم و ارائه شده است:
در بخش اول با عنوان شناسايي كلي منطقه، ضمن بيان كلياتي از اوضاع جغرافيايي، ساخت اجتماعي رهبران روستايي منطقه سيستان و به دنبال آن سازمان¬ها و تأسيسات اجتماعي مورد بررسي قرار مي-گيرد. 
بخش دوم به ويژگي¬هاي اجتماعي جامعه از جمله ساخت جمعيت، تحركات جغرافيايي و اجتماعي خانواده و مسكن اختصاص دارد.
بخش سوم مربوط به ساخت اجتماعي، زراعت، دامپروري، باغداري، صنايع دستي، اعتبارات و هزينه¬ها و درآمد¬ها است.
و در بخش چهارم نيز نظرات خانواده¬هاي مورد مطالعه مورد تحليل قرار گرفته است. 

روش تحقيق
 اين بررسي با روش مشاهدۀ مستقيم و مصاحبه و تكميل سه نوع پرسش¬نامۀ عمومي ده، خانوادۀ زارع و خانوادۀ  خوش¬نشين انجام شده است. مكان مورد مطالعه تعداد 11 روستاي منطقۀ سيستان بوده و نمونه¬هاي مورد مطالعه در آن شامل 36 خانوادۀ خوش¬نشين و 33 خانوادۀ زارع است كه به روش نمونه¬گيري تصادفي انتخاب شده است. 
یافته¬ها و نتايج
اجراي قانون اصلاحات ارضي در ايران، موجب تغييرات كلي در ساخت جوامع روستايي كشور و هرم قدرت ده شد و به¬تدريج، سازمان¬ها و مؤسساتي نظير شركت تعاوني، خانۀ انصاف، انجمن ده، خانۀ فرهنگ روستايي، كميتۀ مبارزه با بي¬سوادي ايجاد و ادارۀ امور ده را به جاي مالكان به عهده گرفت. انتخاب افرادي كه در اين سازمان¬ها با سمت¬هاي مختلف فعاليت دارند، با نظر مردم انتخاب مي¬شوند. در اين انتخاب¬ها سن رهبران روستايي از ملاك¬هاي مؤثر است، و سالخوردگان از احترام، حيثيت و ارزش اجتماعي والايي برخوردارند و مردم رهبري امور جامعه را به آنان واگذار مي¬كنند، به¬طوري كه طبق آمار، جوانان سهم بسيار ناچيزي در رهبري اجتماهات روستايي اين منطقه دارند( 8/5 درصد در گروه سني 20 تا 40 سال) در مقابل، سن 2/94 درصد رهبران روستاهاي منطقۀ سيستان بيش از 40 سال است ( 50 درصد 60 ساله و بيشتر هستند).
بالاتر بودن ارزش اجتماعي سن در اين منطقه، براي مثال نسبت به روستاهاي كردستان، به دليل كمي ارتباط اين جامعه با شهرها و تأثير اندك تمدن شهري در آن است. اين مطالعات نشان مي¬دهد كه بين سن و نوع سمت رهبري سازمان¬هاي اجتماعي ده رابطه وجود دارد، برای مثال رهبران شركت¬هاي تعاوني روستايي كه سازمان اقتصادي جديد و نيازمند وجود افراد با¬سواد و جوان به¬ويژه در سمت مدير عامل است، جوان¬تر از رهبران خانۀ انصاف، كدخدايان و انجمن ده هستند. 
2/41 درصد رهبران روستايي سيستان داراي سواد از سطوح مكتب خانه¬اي و قديمي تا حداكثر 6 ابتدايي، و ما بقي بي¬سواد بوده¬اند.
كساني كه ادارۀ امور ده را برعهده دارند، به¬صورت رايگان كار مي¬كنند. البته در مواردي با پرداخت مبالغي به عنوان پاداش سالانه زحمات آنها را جبران مي¬كنند.
زارعان و دامداران و نيز بازنشسته¬ها گروه¬هايي در كادر رهبري روستاها هستند كه بيشترين تعداد را دارند. بازنشسته¬ها غالباً از ميان كارمندان ارتش هستند كه درساخت سياسي و اداري ده فعاليت داشته-اند.
از ديگر ملاك¬هاي انتخاب رهبران در روستاهاي سيستان مي¬توان به ترتيب اهميت به موارد زير اشاره كرد: 
نفوذ محلي، درستكاري و مورد اعتماد بودن، بزرگ¬زاده بودن، پيوندهاي طايفه¬اي و خويشاوندي با توجه به اينكه جامعۀ روستايي سيستان مبتني بر نظام قبيله¬اي- دهقاني است. 
به¬طور¬كلي، مطالب دقيق و مستند بر نتايج اين تحقيق در مورد جنبه¬هاي گوناگون سازمان¬ها، تأسيسات و تسهيلات آموزش، بهداشت، امكانات رفاهي، شغل و فعاليت، ويژگي¬هاي جمعيتي و تحرك جغرافيايي و اجتماعي، ساخت اقتصادي، عوامل توليد و نظام آبياري، منابع آبياري و نهايتاً نظرات روستائيان ارائه شده است كه براساس آن مردم اين سرزمين حداقل سطح درآمد را نسبت به ساير مناطق كشور دارند. خشكسالي¬ها در اين منطقه تقريباً دائمي شده، جمعيت آن كم و مهاجرت¬هاي گروهي در آن بالاست. عدم سازگاري محيط جغرافياي طبيعي منطقه دامداري را از رونق انداخته است. 
واژگان كليدي: خوش¬نشين، آسيب¬پذير، نظام آبياري، مهاجرت¬هاي گروهي    



منابع
ازکیا، مصطفی (1376) «نگاهی به وضعیت جامعه شناسی روستایی در دانشگاه های ایران»، مجله جامعه شناسی ایران، پاییز، شماره 2: 76-47. 
خسرو، خسروی (1355) جامعه شناسی روستای ایران. چ دوم. تهران: انتشارات دانشکده علوم اجتماعی وتعاون..
موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی (1358) فهرست تحقیقات و انتشارات موسسه از سال 1337 تا پاییز 1358. تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران. 
نراقی، احسان (1379) تحقیقات اجتماعی در ایران. با همکاری عطا آیتی. تهران: انتشارات سخن.